Ánh sáng trong cửa hàng làm ba việc: giúp khách nhìn rõ hàng, dẫn mắt khách tới chỗ cần xem, và tạo không khí cho cả không gian. Người bày hàng chọn độ sáng, nhiệt độ màu và độ hoàn màu khác nhau cho từng khu: ánh trắng mát cho rau và hải sản, ánh ấm cho bánh và đồ gỗ, ánh rọi cho tủ kính. Ánh sáng cũng có mặt trái: nó có thể làm thịt trông tươi hơn thực tế, và làm hỏng chính món hàng nếu chiếu sai.
Ba con số của một bóng đèn
Người không làm nghề thường chỉ nhìn công suất. Người bày hàng nhìn ba thông số khác:
| Thông số | Đơn vị | Ý nghĩa với cửa hàng |
|---|---|---|
| Độ rọi | lux | Lượng ánh sáng rơi xuống bề mặt kệ, quầy. Thiếu thì tiệm u ám, thừa thì chói và tốn điện |
| Nhiệt độ màu | kelvin (K) | Ánh vàng ấm khoảng 2.700–3.000 K, trắng trung tính khoảng 4.000 K, trắng xanh mát từ 5.000 K trở lên |
| Độ hoàn màu | CRI hoặc Ra, thang tới 100 | Mức trung thực của màu đồ vật dưới đèn so với ánh sáng chuẩn. Cao thì màu thật, thấp thì màu xỉn hoặc lệch |
Hai bóng đèn cùng độ sáng có thể làm một quả cà chua trông khác hẳn nhau. Bóng có độ hoàn màu thấp làm đỏ thành nâu xỉn, xanh thành xám. Nhiều đèn LED giá rẻ có độ hoàn màu khoảng 70 đến 80, đủ để đi lại nhưng không đủ để bán thực phẩm tươi hay vải vóc. Đèn dùng cho bán lẻ thường từ 90 trở lên.
Mỗi khu một kiểu sáng
Siêu thị hiện đại hiếm khi dùng một loại đèn cho cả cửa hàng. Một cách chia hay gặp:
- Rau, trái cây: ánh trung tính hoặc hơi mát, độ hoàn màu cao, để lá xanh tươi và trái chín có màu thật.
- Hải sản: ánh trắng mát làm đá lạnh và vảy cá trông sạch, tươi.
- Bánh mì, bánh ngọt: ánh ấm, gợi cảm giác lò nướng, vỏ bánh vàng ruộm.
- Thịt: đèn chuyên dụng làm tôn sắc đỏ (xem mục dưới).
- Hàng khô, hàng tạp hoá: ánh sáng đều, đủ để đọc nhãn, không cần cầu kỳ.
- Mỹ phẩm, quần áo: độ hoàn màu cao để khách thấy đúng màu da, màu vải, kèm đèn ấm hơn ở khu thử.
Sự thay đổi ánh sáng giữa các khu cũng có chức năng dẫn đường. Khi khách nhìn từ xa thấy một khoảng ấm áp ở góc bánh, mắt và chân họ tự hướng về đó.
Đèn thịt: chỗ ranh giới mờ
Thịt đỏ có màu đỏ tươi nhờ sắc tố myoglobin gặp oxy. Theo thời gian, màu chuyển dần sang nâu, dù thịt có thể vẫn ăn được. Khách thì gắn màu đỏ với độ tươi. Vì thế từ lâu đã có loại đèn dành cho quầy thịt, với phổ ánh sáng nhấn mạnh vùng đỏ, làm miếng thịt trông đỏ hồng hơn.
Đây là chỗ thiết kế ánh sáng chạm tới chuyện đạo đức. Làm hàng trông hấp dẫn là việc bình thường của người bán. Làm hàng trông tươi hơn thực tế thì khác. Các nhóm bảo vệ người tiêu dùng ở nhiều nơi đã phản đối kiểu đèn này. Người bán thịt tử tế dùng đèn có độ hoàn màu cao để khách nhìn đúng màu, và giữ thịt tươi bằng nhiệt độ, không bằng ánh đèn.
Ánh sáng có làm khách mua nhiều hơn không
Năm 1994, Charles Areni và David Kim công bố một nghiên cứu ở một cửa hàng rượu vang. Họ so ánh sáng sáng rõ với ánh sáng dịu. Dưới ánh sáng sáng hơn, khách xem và cầm lên nhiều chai hơn. Nhưng tổng số tiền mua thì không khác biệt đáng kể.
Kết quả này nhắc một điều thú vị: ánh sáng giúp khách xem kỹ hơn, nhưng xem kỹ hơn không tự động thành mua nhiều hơn. Với một số loại hàng, ánh sáng dịu lại hợp hơn vì tạo cảm giác sang, ấm cúng. Cửa hàng giá rẻ thường sáng trưng, đều khắp. Cửa hàng cao cấp thường tối hơn và rọi điểm vào hàng. Đó là hai ngôn ngữ ánh sáng khác nhau, khách đọc được ngay từ ngoài cửa dù không nghĩ về nó.
Ánh sáng làm hỏng hàng
Ít người bán để ý rằng đèn có thể làm giảm chất lượng hàng.
- Sữa: sữa trong bao bì trong suốt để dưới ánh sáng mạnh có thể bị biến đổi mùi vị do phản ứng oxy hoá do ánh sáng. Đây là lý do nhiều loại sữa đóng hộp giấy hoặc chai đục.
- Bia trong chai trong hoặc chai xanh: ánh sáng có thể làm bia có mùi lạ, người trong nghề gọi là bia "bị ánh sáng đánh". Chai nâu chắn tốt hơn.
- Dầu ăn: ánh sáng và nhiệt đẩy nhanh quá trình ôi hoá.
- Bao bì, sách, vải: phai màu khi để lâu trong tủ kính có nắng chiếu hoặc dưới đèn mạnh.
- Socola và bánh kẹo: đèn sinh nhiệt gần kệ làm chảy, nở hoa trắng trên bề mặt socola.
Đèn LED tạo ít nhiệt hơn bóng sợi đốt và đèn halogen trước kia, nên đã giảm nhiều vấn đề về nhiệt. Nhưng ánh nắng xuyên qua cửa kính vẫn là thủ phạm lớn với tiệm mặt phố.
Thắp sáng một tiệm nhỏ
Một tiệm tạp hoá mặt tiền bốn mét không cần nhà thiết kế ánh sáng. Vài nguyên tắc đủ dùng:
- Sáng đều trước, nhấn điểm sau. Lắp đủ đèn để không có góc tối. Góc tối làm khách ngại đi vào và hàng ở đó coi như không tồn tại.
- Đèn chiếu vào mặt kệ, không chiếu vào mắt khách. Đèn treo ngay giữa lối đi chiếu thẳng xuống thường để mặt trước kệ hơi tối. Đèn đặt gần kệ, chiếu xiên vào mặt hàng thì nhãn dễ đọc hơn.
- Chọn một nhiệt độ màu chính. Pha lẫn đèn vàng, đèn trắng ngẫu nhiên làm tiệm trông chắp vá.
- Độ hoàn màu cao cho hàng tươi. Quầy rau, trái, thịt đáng đầu tư bóng tốt.
- Chiếu sáng mặt tiền buổi tối. Tiệm sáng ở một con phố tối giống như ngọn hải đăng. Khách đi xa thấy tiệm còn mở.
- Thay bóng chập chờn ngay. Một bóng nhấp nháy làm cả tiệm có cảm giác xuống cấp.
- Che nắng cho hàng nhạy sáng. Dầu ăn, sữa, bánh kẹo không xếp ngay sau cửa kính hướng tây.
Tủ kính và mặt tiền
Ban ngày, kính mặt tiền phản chiếu đường phố, khách đứng ngoài khó nhìn vào trong. Để tủ kính "đọc được" ban ngày, bên trong tủ cần sáng hơn bên ngoài khá nhiều, hoặc dùng mái che giảm nắng trên mặt kính. Ban đêm thì ngược lại: chỉ cần ánh sáng vừa phải trong tủ là đã nổi bật giữa phố tối.
Một mẹo quen thuộc: tủ kính cần ít món hơn ta nghĩ. Ba món được rọi rõ gây chú ý hơn mười món được chiếu đều.
Góc nhìn của người mua tỉnh táo
- Kiểm màu dưới ánh sáng tự nhiên nếu được. Mua vải, mỹ phẩm, sơn, hãy xem gần cửa sổ hoặc ra ngoài cửa.
- Thịt đỏ tươi dưới đèn chưa chắc là thịt mới. Xem ngày đóng gói, ngửi, ấn thử độ đàn hồi nếu được.
- Không chọn chai dầu, hộp sữa ở hàng ngoài cùng sát đèn nếu có hàng phía trong.
- Không khí sang trọng có giá. Cửa hàng tối và rọi điểm không làm món hàng tốt hơn. Nó chỉ khiến bạn cảm thấy thế.
Lần tới vào siêu thị, hãy nhìn lên trần một lần. Bạn sẽ thấy đèn không xếp đều như văn phòng mà thay đổi theo khu, và đó là một bản đồ cho thấy người thiết kế muốn bạn nhìn vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số CRI của đèn là gì?
CRI, hay độ hoàn màu, đo mức trung thực của màu đồ vật dưới đèn so với ánh sáng chuẩn, thang tối đa 100. Đèn dùng cho bán lẻ thực phẩm tươi và quần áo thường cần CRI từ 90 trở lên để màu không bị xỉn hay lệch.
Vì sao thịt trong siêu thị trông đỏ tươi?
Một phần do thịt được đóng gói và bảo quản lạnh tốt, một phần do một số cửa hàng dùng đèn chuyên dụng nhấn vùng đỏ. Loại đèn này bị nhiều nhóm bảo vệ người tiêu dùng phản đối vì có thể làm thịt trông tươi hơn thực tế.
Cửa hàng nên dùng đèn vàng hay đèn trắng?
Tuỳ hàng. Rau, hải sản hợp ánh trung tính hoặc hơi mát; bánh và đồ gỗ hợp ánh ấm; hàng tạp hoá chỉ cần sáng đều. Quan trọng là chọn một nhiệt độ màu chính và tránh pha lẫn ngẫu nhiên.
Ánh sáng sáng hơn có làm khách mua nhiều hơn không?
Không nhất thiết. Nghiên cứu năm 1994 của Areni và Kim ở một cửa hàng rượu cho thấy dưới ánh sáng sáng hơn khách xem nhiều chai hơn, nhưng tổng tiền mua không khác biệt đáng kể.
Ánh sáng có làm hỏng hàng hoá không?
Có. Sữa trong bao bì trong và bia trong chai sáng màu có thể biến đổi mùi vị dưới ánh sáng mạnh, dầu ăn ôi nhanh hơn, bao bì và vải phai màu. Nên che nắng và không đặt hàng nhạy sáng sát đèn.