Chợ Trajan (tiếng Ý: Mercati di Traiano) là một khu nhà gạch nhiều tầng xây tựa vào sườn đồi Quirinal ở Rome, khoảng những năm 100 đến 110 sau Công nguyên, dưới thời hoàng đế Trajan. Nó thường được gọi là "trung tâm mua sắm cổ nhất thế giới" vì có hàng trăm gian phòng nhỏ mở thẳng ra lối đi, giống dãy cửa hàng. Nhưng giới khảo cổ ngày nay nghĩ rằng phần lớn khu này có thể dùng làm văn phòng hành chính, còn chuyện nó là "chợ" thì vẫn đang tranh luận.
Chợ Trajan nằm ở đâu và trông thế nào
Ai từng đứng trên phố Via dei Fori Imperiali ở trung tâm Rome sẽ thấy một bức tường gạch đỏ uốn thành hình bán nguyệt, cao nhiều tầng, ôm lấy một quảng trường cổ. Quảng trường đó là Diễn đàn Trajan (Forum of Trajan), công trình lớn nhất trong chuỗi diễn đàn của các hoàng đế. Muốn có mặt bằng cho diễn đàn, người La Mã đã phải xén bớt sườn đồi Quirinal. Khu nhà gạch được xây ngay vào vết cắt ấy, vừa làm tường chắn đất, vừa tận dụng chỗ trống thành phòng ốc.
Công trình thường được gán cho kiến trúc sư Apollodorus xứ Damascus, người cũng thiết kế Diễn đàn Trajan. Việc gán tên này dựa trên mối liên hệ chặt với diễn đàn hơn là một văn bản ghi rõ, nên sách chuyên khảo thường viết "có lẽ" hoặc "theo truyền thống".
Ba lớp không gian
- Vòng bán nguyệt lớn (hemicycle): mặt tiền cong, tầng dưới là một dãy gian phòng nhỏ mở ra một lối đi lát đá. Đây là hình ảnh hay xuất hiện trên bưu thiếp.
- Phố Biberatica: một con phố nội bộ lát đá chạy cao hơn, hai bên cũng là dãy phòng. Cái tên "Biberatica" là tên đặt từ thời trung cổ, không phải tên La Mã gốc, nên đừng tin những lời giải thích kiểu "phố bán đồ uống" như một sự thật đã chứng minh.
- Đại sảnh có mái vòm: một sảnh dài hai tầng với mái vòm giao nhau (cross vault) bằng bê tông La Mã, ánh sáng lọt vào từ hai bên. Kiểu không gian này khiến nhiều người liên tưởng tới các khu chợ có mái về sau.
Tính cả các tầng, khu nhà có hơn một trăm phòng. Phòng điển hình rộng vài mét vuông, cửa rộng gần bằng chiều ngang phòng, phía trên thường có ô cửa sổ nhỏ để thông gió cho gác lửng. Đó là đúng hình dạng của một taberna, gian cửa hàng quen thuộc khắp thành phố La Mã.
Taberna: gian cửa hàng của người La Mã
Muốn hiểu vì sao người ta nhìn Chợ Trajan là thấy cửa hàng, phải biết taberna trông ra sao. Ở Pompeii và Ostia, hai thành phố còn giữ được nhiều dấu vết đời thường, taberna là một phòng hình hộp mở ra mặt phố. Ngưỡng cửa bằng đá có rãnh dài. Buổi tối, chủ tiệm dựng những tấm ván gỗ khít vào rãnh để đóng cửa, sáng ra tháo ván xuống là thành mặt tiền mở toang. Bạn có thể tự tìm thấy những rãnh ấy khi đi bộ ở Pompeii.
Bên trong có thể là quầy xây bằng gạch, kệ gỗ, chum vại chôn một nửa dưới quầy để đựng hàng khô hay đồ ăn. Phía sau hoặc trên gác lửng là chỗ ngủ của gia đình người bán. Mô hình "vừa ở vừa bán" này rất gần với nhà ống mặt phố ở Việt Nam: tầng dưới bán, tầng trên ở, cửa mở thẳng ra lề đường.
Taberna không chỉ bán hàng: có cái là xưởng thợ, quầy đồ ăn nóng, tiệm giặt nhuộm (fullonica) hay lò bánh mì.
Vì sao có người nói đây không hẳn là chợ
Cái tên "Mercati di Traiano" là tên đặt ở thế kỷ 20, khi khu này được khai quật và dọn dẹp quy mô lớn vào những năm 1920 – 1930. Người khai quật thấy dãy phòng giống taberna nên gọi là chợ. Từ đó, sách du lịch và báo chí nhắc lại, rồi danh xưng "trung tâm mua sắm đầu tiên" thành câu quen miệng.
Nghiên cứu về sau đặt ra nhiều câu hỏi:
- Khu nhà gắn liền với Diễn đàn Trajan, một không gian nghi lễ và hành chính của hoàng đế, không giống một khu chợ dân sinh mọc lên tự nhiên.
- Một số phòng, nhất là ở tầng trên, phù hợp làm văn phòng, kho lưu trữ hoặc nơi làm việc của các viên chức quản lý diễn đàn.
- Có giả thuyết liên hệ khu này với bộ máy annona, tức hệ thống lo phân phối lúa mì cho dân Rome, nhưng bằng chứng trực tiếp không nhiều.
- Không có bảng hiệu hay chữ khắc nào còn lại nói rõ ai thuê từng gian và bán gì.
Cách nói an toàn nhất: Chợ Trajan là một tổ hợp đa năng, chắc chắn có những gian mang hình dạng cửa hàng, nhưng không thể khẳng định toàn bộ là chợ. Ai viết "trung tâm thương mại đầu tiên của loài người" như một sự thật là đã đơn giản hoá quá tay.
Người La Mã mua bán ở những đâu
Rome thời Trajan là thành phố có lẽ khoảng một triệu dân, dù con số chính xác vẫn còn bàn cãi. Một thành phố cỡ đó cần nhiều kiểu điểm bán, mỗi kiểu một vai.
| Kiểu điểm bán | Là gì | Gần giống gì hôm nay |
|---|---|---|
| Taberna | Gian một phòng mở ra phố, bán hàng hoặc làm nghề | Cửa hàng mặt phố, tiệm nhà ống |
| Macellum | Chợ thực phẩm có sân trong, quanh sân là các gian, giữa sân thường có nhà tròn (tholos) | Chợ có mái, chợ thịt cá |
| Forum | Quảng trường trung tâm, vừa hành chính, tôn giáo vừa buôn bán | Quảng trường trung tâm có chợ phiên |
| Nundinae | Phiên chợ định kỳ, theo chu kỳ tám ngày của lịch La Mã | Chợ phiên ở vùng quê |
| Quầy bán đồ ăn nóng | Quầy xây có chum chôn trong mặt quầy, bán đồ ăn uống mang đi hoặc đứng ăn | Quán ăn bình dân, quầy ăn nhanh |
Người La Mã nghèo ở các khu chung cư nhiều tầng (insula) thường không có bếp riêng an toàn, nên mua đồ ăn chín ở quầy ngoài phố là chuyện thường ngày. Đó là lý do quầy đồ ăn dày đặc ở Pompeii. Còn macellum là nơi bán thịt, cá, rau quả tươi, có người kiểm soát cân đong.
Cân đo, giá cả và người kiểm soát chợ
Ở các thành phố La Mã có chức quan gọi là aedilis, một trong những việc của họ là coi chợ, kiểm tra cân đo và trật tự buôn bán. Ở Pompeii còn tìm thấy bàn đá đo lường (mensa ponderaria) với các hốc khoét sẵn theo dung tích chuẩn, người mua nghi bị đong thiếu có thể ra đó đối chiếu.
Về giá, tư liệu nổi tiếng nhất là Sắc lệnh Giá tối đa của hoàng đế Diocletianus năm 301, liệt kê giá trần cho hàng nghìn mặt hàng và công thợ. Sắc lệnh này ra đời sau thời Trajan gần hai thế kỷ, trong bối cảnh lạm phát nặng, và các sử gia cho rằng nó thực thi không hiệu quả. Dù vậy, nó cho ta thấy danh mục hàng hoá thường ngày của đế chế: từ lúa mì, dầu ô liu, rượu đến giày, áo và tiền công thợ cạo râu.
Những điều một cửa hàng La Mã còn giống ngày nay
Đi qua dãy gian ở Chợ Trajan hay phố Pompeii, người làm nghề bán lẻ sẽ thấy nhiều thứ quen:
- Mặt tiền mở hết cỡ. Cửa rộng để khách đi ngang nhìn thấy hàng. Hai nghìn năm sau, các tiệm nhỏ ở Việt Nam vẫn làm đúng thế: kéo cửa xếp lên là hàng bày ra tới mép hè.
- Bảng hiệu bằng hình. Nhiều người không biết chữ, nên tiệm dùng tranh khắc, phù điêu hay đồ vật treo trước cửa để báo nghề. Ở Ostia có những bức khảm sàn cho biết thương nhân buôn gì, đến từ cảng nào.
- Cụm nghề. Tiệm cùng loại hay đứng gần nhau, giống phố hàng ở phố cổ Hà Nội.
- Ở trên, bán dưới. Gác lửng là nhà, gian dưới là tiệm, nhịp sống gia đình gắn với giờ mở cửa.
- Người quản lý chung. Một khu nhiều gian cần ai đó lo vệ sinh, an ninh, cho thuê. Dù Chợ Trajan dùng vào việc gì, nó cho thấy người La Mã đã biết quy hoạch dãy gian buôn bán theo một khối thống nhất.
Từ di tích tới bảo tàng
Sau khi đế chế suy tàn, khu nhà không bị bỏ hoang hoàn toàn. Thời trung cổ, người ta xây thêm vào nó, có lúc biến thành pháo đài, nhà ở, tu viện. Tháp Torre delle Milizie dựng ngay cạnh, có từ thời trung cổ, đến nay vẫn còn đứng. Chính lớp sử dụng liên tục ấy đã giữ cho phần khung gạch La Mã không bị tháo dỡ hết làm vật liệu.
Đợt dọn dẹp những năm 1920 – 1930 bóc bỏ phần lớn công trình trung cổ để lộ lớp La Mã. Cách làm này ngày nay bị nhiều nhà bảo tồn phê phán vì đã xoá đi nhiều tầng lịch sử sau La Mã, nhưng nó cũng tạo ra quang cảnh mà du khách thấy hôm nay.
Từ năm 2007, trong khu này có Bảo tàng các Diễn đàn Hoàng đế (Museo dei Fori Imperiali). Khách có thể đi trên chính phố Biberatica, vào đại sảnh mái vòm và nhìn xuống Diễn đàn Trajan cùng cột Trajan từ trên cao.
Góc nhìn hôm nay: đi xem và đọc thêm thế nào
Nếu có dịp tới Rome, nên dành ít nhất hai giờ cho Chợ Trajan và Bảo tàng các Diễn đàn Hoàng đế, rồi đi bộ dọc Via dei Fori Imperiali để thấy quan hệ giữa khu nhà và diễn đàn. Đứng dưới đại sảnh, hãy nhìn kỹ mái vòm bê tông: đây là vật liệu cho phép người La Mã làm những không gian rộng không cần cột.
Nếu muốn thấy taberna "còn sống" hơn, Pompeii và Ostia Antica là hai nơi tốt nhất. Ostia nằm gần Rome, có thể đi tàu trong ngày, ít đông hơn Pompeii, và giữ được nhiều dãy cửa hàng, kho và quảng trường của các phường hội buôn bán (Piazzale delle Corporazioni) với sàn khảm còn rõ.
Ba điều người làm cửa hàng có thể mang về từ đây:
- Một gian hàng tốt bắt đầu từ mặt tiền nhìn thấy được, chứ không phải từ diện tích lớn.
- Khu buôn bán có quản lý chung (đo lường, vệ sinh, trật tự) bền hơn khu tự phát.
- Khi đọc câu "đầu tiên của thế giới", hãy hỏi lại: ai đặt tên, đặt khi nào, bằng chứng là gì. Chợ Trajan là ví dụ hay về cách một cái tên hiện đại định hình cách ta hiểu một di tích cổ.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Trajan được xây năm nào?
Khu nhà được xây khoảng những năm 100 đến 110 sau Công nguyên, cùng thời với Diễn đàn Trajan ở Rome. Các tài liệu thường ghi niên đại gần đúng vì không có văn bản ghi ngày khánh thành. Công trình được gán theo truyền thống cho kiến trúc sư Apollodorus xứ Damascus.
Chợ Trajan có phải trung tâm mua sắm đầu tiên thế giới không?
Đó là cách gọi phổ biến nhưng không chắc chắn. Tên "chợ" được đặt từ thế kỷ 20 khi khai quật. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng khu này có thể dùng chủ yếu cho việc hành chính gắn với Diễn đàn Trajan, chỉ một phần là gian buôn bán.
Taberna là gì?
Taberna là gian một phòng mở ra mặt phố trong đô thị La Mã, dùng làm cửa hàng, xưởng nghề hoặc quầy đồ ăn. Cửa được đóng bằng các tấm ván gài vào rãnh ở ngưỡng đá. Phía trên thường có gác lửng làm chỗ ở cho người bán.
Đi tham quan Chợ Trajan ở đâu?
Khu này nằm trên Via dei Fori Imperiali ở trung tâm Rome, bên cạnh Diễn đàn Trajan và cột Trajan. Bên trong có Bảo tàng các Diễn đàn Hoàng đế mở từ năm 2007. Giờ mở cửa và giá vé nên xem trên trang chính thức của bảo tàng trước khi đi.
Người La Mã cổ đi chợ thế nào?
Họ mua ở taberna ngoài phố, ở macellum là chợ thực phẩm có sân trong, và ở các phiên chợ định kỳ. Người nghèo thường mua đồ ăn chín ở quầy vì nhà chung cư ít có bếp an toàn. Quan aedilis lo kiểm tra cân đo và trật tự chợ.