Máy tính tiền ra đời năm 1879, do James Ritty, chủ một quán rượu ở thành phố Dayton, bang Ohio, Mỹ, sáng chế cùng em trai là John Ritty. Ông được cấp bằng sáng chế cho chiếc máy mang tên "Ritty's Incorruptible Cashier", tạm dịch là "người thu ngân không thể mua chuộc". Mục đích ban đầu không phải để tính nhanh, mà để chống nhân viên bỏ túi tiền bán hàng.
Nỗi lo của một ông chủ quán
Quán rượu cuối thế kỷ 19 ở Mỹ đông khách, tiền trao tay liên tục, chủ không thể đứng quầy cả ngày. Người phục vụ nhận tiền, thối tiền, bỏ vào ngăn kéo hay hộp. Chỉ cần vài đồng không được ghi lại là đã biến mất, và cuối ngày chủ không có cách nào biết doanh thu thật là bao nhiêu.
Người bán lẻ thời nào cũng đối mặt chuyện này. Ở tiệm nhỏ Việt Nam, câu "đếm lại két cuối ngày thấy thiếu" quen thuộc tới mức nhiều chủ tiệm không dám để người ngoài đứng quầy. James Ritty, theo những gì được kể lại, cũng khổ vì nhân viên gian lận và tìm cách đo được từng giao dịch.
Ý tưởng từ chiếc máy đếm vòng chân vịt
Câu chuyện thường được kể: năm 1878, Ritty đi tàu hơi nước sang châu Âu. Trong chuyến đi, ông được xem buồng máy và để ý tới một thiết bị đếm số vòng quay của chân vịt. Ông nghĩ nếu một cỗ máy có thể đếm vòng quay một cách cơ học, chắc cũng có thể làm máy đếm tiền bán hàng.
Về nhà, cùng em trai John là người khéo tay về cơ khí, ông làm thử vài mẫu. Mẫu được cấp bằng sáng chế năm 1879 trông như một chiếc đồng hồ lớn: mặt số có hai kim, một kim chỉ đô la, một kim chỉ xu. Mỗi lần nhân viên bấm phím tương ứng với số tiền, kim quay đến số ấy để cả khách lẫn chủ cùng thấy, đồng thời một bộ cộng bên trong lưu lại tổng số tiền trong ngày.
Tiếng chuông có tác dụng gì
Một chi tiết quan trọng là tiếng chuông. Mỗi lần ghi một giao dịch, máy kêu một tiếng. Chủ quán ngồi ở góc nào cũng nghe. Nếu thấy nhân viên nhận tiền mà không nghe chuông, ông biết có chuyện. Tiếng "keng" ấy về sau thành âm thanh gắn với việc bán hàng, đến mức trong tiếng Anh có từ tượng thanh "ka-ching" để chỉ tiền vào.
Các mẫu sau có thêm cuộn giấy, mỗi giao dịch đục một lỗ ở cột tương ứng, để cuối ngày chủ có thể đối chiếu chi tiết chứ không chỉ con số tổng. Ngăn kéo đựng tiền gắn liền với máy và chỉ mở khi có giao dịch được ghi là một cải tiến tiếp theo, đến từ những người phát triển máy sau Ritty.
Từ quán rượu Dayton đến một ngành công nghiệp
Ritty không phải người kinh doanh máy giỏi. Ông vừa lo quán vừa lo xưởng, và cuối cùng bán lại doanh nghiệp làm máy vào khoảng năm 1881. Người mua đổi tên công ty, nhưng việc làm ăn vẫn không khá.
Bước ngoặt đến năm 1884, khi John H. Patterson, một người kinh doanh ở Dayton từng dùng máy tính tiền trong cửa hàng của mình và thấy nó giúp kiểm soát gian lận, mua lại công ty và đặt tên là National Cash Register Company (NCR). Patterson là người biến máy tính tiền thành sản phẩm đại trà.
Patterson và nghề bán hàng hiện đại
Điều Patterson để lại không chỉ là chiếc máy. Ông được coi là một trong những người đặt nền móng cho nghề bán hàng chuyên nghiệp ở Mỹ:
- Bài chào hàng soạn sẵn. Nhân viên bán hàng học thuộc một tài liệu hướng dẫn cách giới thiệu máy, trả lời phản đối, thay vì mỗi người nói một kiểu.
- Vùng bán hàng và chỉ tiêu. Mỗi người phụ trách một khu vực, có mức doanh số phải đạt.
- Trường đào tạo bán hàng. Công ty mở lớp huấn luyện cho đội ngũ bán.
- Thưởng theo thành tích. Ai vượt chỉ tiêu được khen thưởng, vinh danh.
Nhiều người từng làm ở NCR về sau lập hoặc điều hành các công ty lớn. Người nổi tiếng nhất là Thomas J. Watson, từng là nhân viên bán hàng ở NCR trước khi sang lãnh đạo công ty về sau mang tên IBM.
Năm 1906, kỹ sư Charles F. Kettering, khi đó làm cho NCR, phát triển máy tính tiền chạy bằng động cơ điện, thay cho tay quay. Kettering về sau còn nổi tiếng với bộ khởi động điện cho ô tô.
Các đời máy tính tiền qua một thế kỷ
| Thời kỳ | Loại máy | Điểm mới |
|---|---|---|
| 1879 | Máy cơ của Ritty | Mặt số hiển thị số tiền, bộ cộng tổng, chuông báo |
| Thập niên 1880 – 1890 | Máy cơ có ngăn kéo, cuộn giấy | Ngăn tiền chỉ mở khi có giao dịch, lưu chi tiết |
| 1906 | Máy chạy điện | Động cơ điện thay tay quay, bấm nhẹ hơn |
| Thập niên 1970 | Máy điện tử, đầu thu ngân (POS) | Bộ nhớ, in hoá đơn, kết nối máy quét mã vạch |
| Thập niên 2000 trở đi | Phần mềm bán hàng trên máy tính, máy tính bảng, điện thoại | Quản lý tồn kho, báo cáo, nhận thanh toán thẻ và chuyển khoản |
Ở mỗi bước, chức năng ban đầu vẫn còn: ghi lại từng lần bán để chủ biết tiền đi đâu. Chỉ là thay vì chuông và cuộn giấy đục lỗ, nay là hoá đơn điện tử và báo cáo trên điện thoại.
Giá lẻ 99 xu có phải để ép nhân viên mở máy
Có một giai thoại hay được kể: giá kiểu 0,99 đô la ra đời để buộc nhân viên phải mở máy tính tiền lấy tiền thối, nhờ đó giao dịch được ghi lại, thay vì nhận tờ một đô la chẵn rồi bỏ túi. Câu chuyện nghe hợp lý vì gắn với đúng nỗi lo của Ritty.
Tuy vậy, không có tài liệu chắc chắn nào chứng minh đây là nguồn gốc của giá lẻ. Các nhà nghiên cứu marketing chủ yếu giải thích giá lẻ bằng cách khách nhìn chữ số đầu tiên bên trái. Nên kể giai thoại này như một giả thuyết thú vị, không như sự thật đã được kiểm chứng.
Máy tính tiền ở quầy hàng Việt Nam
Ở Việt Nam, máy tính tiền điện tử xuất hiện dần ở các siêu thị, nhà hàng lớn từ thập niên 1990. Tiệm nhỏ thì lâu nay vẫn quen với chiếc máy tính bỏ túi, quyển sổ ghi và ngăn kéo gỗ. Gần đây, nhiều tiệm chuyển sang phần mềm bán hàng trên điện thoại hoặc máy tính bảng kèm máy in hoá đơn nhỏ.
Về mặt pháp lý, quy định về hoá đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền áp dụng cho một số đối tượng kinh doanh. Chi tiết ai phải dùng, dùng thế nào thay đổi theo văn bản hiện hành, nên tra cứu trực tiếp trên trang của cơ quan thuế hoặc hỏi cán bộ thuế nơi đăng ký thay vì nghe truyền miệng.
Góc nhìn hôm nay: điều Ritty dạy người đứng quầy
Câu chuyện của Ritty thật ra là câu chuyện về lòng tin và hệ thống. Ông không giải quyết gian lận bằng cách la mắng nhân viên, mà bằng cách làm cho mỗi giao dịch đều để lại dấu vết, nhìn thấy được và nghe thấy được. Một tiệm nhỏ hôm nay có thể học theo đúng tinh thần ấy:
- Mỗi lần bán đều được ghi. Dù là sổ tay, phần mềm hay tin nhắn chuyển khoản, cuối ngày phải đối chiếu được.
- Khách nhìn thấy số tiền. Màn hình hướng về phía khách, hay đơn giản là đọc to tổng tiền, vừa minh bạch vừa giảm nhầm lẫn.
- Đếm két theo ca, có người thứ hai chứng kiến. Đây là cách các cửa hàng lớn làm, áp dụng được cho tiệm vài người.
- Đừng để hệ thống thay cho lòng tin. Máy ghi lại giao dịch, nhưng chính cách đối xử công bằng mới giữ người làm lâu dài.
Ai muốn xem tận mắt máy tính tiền cổ có thể tìm trong các bảo tàng lịch sử công nghiệp và bảo tàng khoa học. Ở Dayton có công viên lịch sử Carillon Historical Park trưng bày nhiều hiện vật về ngành công nghiệp của thành phố, trong đó có máy tính tiền đời đầu. Cuốn tiểu sử về Patterson và lịch sử NCR là tài liệu tốt cho ai quan tâm tới lịch sử nghề bán hàng.
Câu hỏi thường gặp
Máy tính tiền ra đời năm nào?
Máy tính tiền đầu tiên được cấp bằng sáng chế năm 1879 ở Mỹ. Người sáng chế là James Ritty, chủ quán rượu ở Dayton, Ohio, cùng em trai John Ritty. Chiếc máy có tên "Ritty's Incorruptible Cashier".
Ai phát minh ra máy tính tiền?
James Ritty là người phát minh, với sự giúp sức về cơ khí của em trai John. Ông lấy cảm hứng từ thiết bị đếm vòng quay chân vịt trên tàu hơi nước. Sau đó John H. Patterson mua lại doanh nghiệp năm 1884 và phát triển thành công ty NCR.
Vì sao máy tính tiền có tiếng chuông?
Tiếng chuông báo cho chủ quán biết mỗi lần một giao dịch được ghi vào máy. Nếu nhân viên nhận tiền mà không có tiếng chuông, chủ biết có thể có gian lận. Đây là chức năng chống thất thoát, không chỉ để trang trí.
Giá 99 xu có phải để nhân viên phải mở máy tính tiền không?
Đây là giai thoại phổ biến nhưng chưa được chứng minh bằng tài liệu chắc chắn. Các nghiên cứu marketing chủ yếu giải thích giá lẻ bằng việc khách chú ý vào chữ số bên trái. Nên coi chuyện mở máy tính tiền là một giả thuyết.
Máy tính tiền khác máy POS thế nào?
Máy tính tiền cổ điển chủ yếu ghi số tiền và giữ ngăn đựng tiền. Máy POS là hệ thống bán hàng điện tử, kết nối máy quét mã vạch, quản lý tồn kho, in hoá đơn và nhận thanh toán thẻ. POS là hậu duệ của máy tính tiền, mở rộng thêm nhiều chức năng.