Späti Berlin là gì: tiệm mở khuya sinh ra từ luật đóng cửa hàng

Späti là tên gọi thân mật của Spätkauf, nghĩa là "mua muộn": những tiệm nhỏ ở Berlin mở tới khuya, có khi tới sáng, bán bia, nước, thuốc lá, đồ ăn vặt, báo và vài nhu yếu phẩm. Chúng tồn tại vì nước Đức có luật giới hạn giờ mở cửa hàng rất chặt, nên một tiệm bán đồ lúc nửa đêm hay ngày Chủ nhật là thứ hiếm. Ở Berlin, Späti đã thành một phần nếp sống: mua chai bia, ngồi ghế băng trước cửa, nói chuyện với người quen tới khuya.

Späti là gì

Một Späti điển hình là một gian hàng nhỏ ở tầng trệt khu chung cư, mặt tiền chừng vài mét. Bên trong có tủ lạnh đồ uống chiếm gần trọn một bức tường, kệ bánh kẹo, khoai tây chiên, mì gói, quầy thuốc lá và báo tạp chí, vài món như giấy vệ sinh, pin, sữa, bánh mì đóng gói. Trước cửa thường có một hai chiếc ghế băng gỗ hoặc vài chiếc ghế nhựa.

Nhiều tiệm làm thêm điểm gửi và nhận bưu kiện cho các hãng vận chuyển, bán vé tàu xe công cộng, thẻ nạp điện thoại. Một số có máy pha cà phê, bán bánh mì kẹp đơn giản. Có Späti đã thành quán nhỏ thật sự, kê bàn ghế ra vỉa hè vào mùa hè.

Ở các thành phố khác của Đức, loại tiệm này có tên khác: ở vùng Ruhr và Rheinland người ta nói Kiosk hoặc Büdchen, ở Leipzig hay Dresden có nơi gọi Späti như Berlin. Bản chất giống nhau: tiệm nhỏ mở dài giờ khi các cửa hàng khác đã đóng.

Vì sao nước Đức cần Späti: luật đóng cửa hàng

Để hiểu Späti phải hiểu luật giờ mở cửa ở Đức. Năm 1956, Tây Đức ban hành luật đóng cửa hàng (Ladenschlussgesetz), quy định cửa hàng bán lẻ phải đóng vào buổi tối các ngày thường, chiều thứ Bảy và cả ngày Chủ nhật, trừ vài ngoại lệ như hiệu thuốc, ga tàu, sân bay, trạm xăng. Mục đích là bảo vệ thời gian nghỉ của người lao động bán lẻ và giữ ngày Chủ nhật làm ngày nghỉ chung.

Luật này được nới dần qua các thập niên. Từ cuộc cải cách liên bang năm 2006, quyền quy định giờ mở cửa được chuyển về từng bang. Berlin ban hành luật riêng cho phép cửa hàng mở suốt 24 giờ từ thứ Hai tới thứ Bảy. Nhưng Chủ nhật và ngày lễ vẫn là ngày đóng cửa theo nguyên tắc chung, chỉ một số loại hàng và một số trường hợp được ngoại lệ, cộng thêm vài Chủ nhật mua sắm mỗi năm do thành phố quyết định.

Chủ nhật, vùng xám của Späti

Chính ngày Chủ nhật là chỗ Späti hay vướng. Luật cho phép bán vào Chủ nhật một số nhóm hàng như báo chí, hoa, bánh mì trong giờ nhất định, đồ phục vụ khách đi đường ở khu vực ga tàu. Nhiều Späti mở Chủ nhật và bán đủ thứ, dẫn tới chuyện kiểm tra, phạt tiền ở một số quận. Chủ tiệm và khách quen nhiều lần lên tiếng đề nghị hợp thức hoá việc mở Chủ nhật cho tiệm nhỏ, còn phía công đoàn và nhà thờ thì muốn giữ Chủ nhật là ngày nghỉ. Cuộc tranh luận này đã kéo dài nhiều năm và quy định cụ thể có thể thay đổi, nên ai muốn biết tình hình hiện tại nên xem văn bản của bang Berlin.

Từ hai phía bức tường

Berlin từng bị chia đôi, và cả hai phía đều có tiệm mở muộn theo cách riêng. Ở Đông Berlin thời Cộng hoà Dân chủ Đức có các điểm bán hàng mở muộn, phục vụ người làm ca ở nhà máy và bệnh viện, những người tan ca khi cửa hàng thường đã đóng. Nhiều người Berlin cho rằng chữ Späti phổ biến trước hết ở phía Đông rồi lan khắp thành phố sau khi nước Đức thống nhất năm 1990.

Ở Tây Berlin, các tiệm nhỏ, ki-ốt báo, quầy ở ga tàu điện ngầm đóng vai tương tự. Sau năm 1990, khi các khu phố phía Đông như Prenzlauer Berg, Friedrichshain thu hút sinh viên, nghệ sĩ và người trẻ, Späti nở rộ theo đời sống về đêm của thành phố. Không có số đếm chính thức, nhưng các ước tính thường nói Berlin có cỡ một nghìn Späti, tập trung dày ở các quận trung tâm như Kreuzberg, Neukölln, Friedrichshain, Mitte.

Ai đứng quầy

Đa số Späti là tiệm gia đình hoặc tiệm một chủ. Nhiều chủ tiệm là người nhập cư hoặc con cháu người nhập cư, có gốc từ Thổ Nhĩ Kỳ, các nước Ả Rập, Iran, Việt Nam, Ấn Độ và nhiều nơi khác, bên cạnh chủ người Đức. Tiệm mở 16 tới 20 giờ mỗi ngày, nên thường cả nhà chia nhau đứng ca hoặc thuê thêm vài người làm bán thời gian.

Lợi nhuận trên từng món không lớn, nhất là bia và nước. Thu nhập đến từ lượng khách ổn định, từ phí làm điểm gửi bưu kiện, từ hàng có lãi cao hơn như đồ ăn vặt, và từ việc mở đúng giờ người khác đóng. Tiền thuê mặt bằng ở các khu trung tâm tăng nhanh là sức ép lớn nhất, kèm theo sự cạnh tranh của siêu thị mở tới 22 giờ hoặc nửa đêm.

Văn hoá Späti

Người ngoài nhìn Späti như một tiệm tạp hoá, còn người Berlin coi đó là một chỗ ngồi. Có vài thói quen gắn liền:

• Ghế trước cửa: mùa ấm, ghế băng trước Späti kín người. Khách mua đồ uống rồi ngồi luôn ở đó, rẻ hơn vào quán bar và thoải mái hơn.
• Đồ uống mang đi: Đức cho phép uống bia nơi công cộng ở nhiều chỗ, nên người ta hay mua một chai ở Späti rồi đi bộ tới chỗ hẹn. Một số khu vực, quảng trường có quy định riêng hạn chế việc này.
• Tiền đặt cọc vỏ chai: Đức có hệ thống Pfand, mua chai hoặc lon có cọc thì trả lại vỏ được nhận lại tiền. Nhiều Späti nhận lại vỏ; trên đường phố có người đi gom chai lon để đổi tiền, và người Berlin hay đặt vỏ chai cạnh thùng rác cho tiện người gom.
• Bóng đá và tin tức: có Späti đặt tivi nhỏ trong mùa giải lớn, hàng xóm đứng xem cùng chủ tiệm.
• Chỗ hỏi đường: du khách, người mới chuyển tới thường hỏi chủ Späti về ga tàu, quán ăn, tiệm sửa xe.

Cũng có mặt trái. Đông người ngồi trước cửa tới khuya làm cư dân tầng trên phàn nàn về tiếng ồn và rác. Nhiều chủ tiệm phải tự đặt giờ thu ghế, nhắc khách nói nhỏ, dọn vỏ chai mỗi đêm để giữ quan hệ với hàng xóm.

So sánh Späti với vài kiểu tiệm mở khuya khác

Điểm chung của mọi tiệm mở khuya là sống nhờ khoảng thời gian người khác không phục vụ. Điểm riêng của Späti là nó gắn với một luật lệ cụ thể: chừng nào nước Đức còn giữ ngày Chủ nhật đóng cửa, chừng đó những ô cửa sáng đèn này còn có chỗ đứng.

Đến Berlin thì xem gì

Muốn cảm Späti, hãy đi bộ một buổi tối mùa hè qua các phố quanh Kottbusser Tor ở Kreuzberg, khu Weserstraße ở Neukölln hay Boxhagener Platz ở Friedrichshain. Ghé một tiệm, mua chai nước, ngồi ghế băng vài phút sẽ thấy khu phố vận hành ra sao: người dắt chó, người đi làm về muộn, nhóm bạn trước giờ đi chơi, chủ tiệm chào khách quen bằng tên. Nhớ mang vỏ chai trả lại hoặc đặt cạnh thùng rác, và giữ giọng nhỏ khi đêm đã khuya.

Với người bán hàng Việt, Späti gợi một bài học rõ ràng: quy định về giờ giấc và địa điểm có thể tạo ra một chỗ trống trên thị trường, và tiệm nhỏ linh hoạt thường là bên lấp chỗ trống ấy trước.