Konbini là cách người Nhật gọi tắt chữ "convenience store", tức cửa hàng tiện lợi. Ở Nhật, konbini không chỉ bán đồ ăn và nhu yếu phẩm: đây là chỗ trả tiền điện, gửi bưu kiện, rút tiền, in giấy tờ, mua vé và ăn bữa trưa, phần lớn mở cửa suốt 24 giờ. Cả nước có khoảng năm mươi lăm nghìn cửa hàng như vậy, dày tới mức ở thành phố lớn đi bộ vài phút là gặp một tiệm.
Konbini là gì, khác tạp hoá ở chỗ nào
Chữ konbini (コンビニ) là lối cắt chữ quen thuộc của tiếng Nhật: lấy "konbiniensu sutoa" rồi rút còn hai âm tiết đầu. Về hình thức, đó là một cửa hàng diện tích khoảng một trăm mét vuông, kệ thấp, đèn sáng, một hai quầy tính tiền, thường đứng ở góc phố, cạnh ga tàu hoặc dọc đường lớn có chỗ đậu xe.
Điểm khác với một tiệm tạp hoá gia đình nằm ở cách vận hành. Konbini gần như luôn thuộc một chuỗi, phần đông do chủ nhượng quyền đứng tên. Hàng hoá, giá bán, cách bày kệ, giờ giao hàng đều theo hệ thống chung. Người chủ tiệm lo thuê người, chia ca, giữ quầy sạch và đặt hàng hằng ngày dựa trên số liệu bán ra. Còn tiệm tạp hoá thì người chủ tự chọn hàng, tự lấy hàng ở chỗ sỉ quen và tự định giá.
Theo số liệu của hiệp hội cửa hàng chuỗi Nhật Bản, tổng số konbini trên toàn quốc vào đầu thập niên 2020 ở quanh mức năm mươi lăm, năm mươi sáu nghìn tiệm, và đã gần như đứng yên vài năm liền. Thị trường được coi là đã bão hoà: mở thêm một tiệm thường là lấy bớt khách của tiệm bên cạnh.
Bên trong một konbini có gì
Người lần đầu vào konbini hay ngạc nhiên vì lượng đồ ăn nấu sẵn. Kệ lạnh gần cửa là cơm nắm, hộp cơm bento, bánh mì kẹp, mì lạnh, salad. Cạnh quầy tính tiền thường có tủ kính giữ nóng gà rán, bánh bao hấp, và vào mùa lạnh là nồi oden, món hầm gồm củ cải, trứng, chả cá ngâm trong nước dùng. Khách gắp vào ly giấy, nhân viên tính tiền theo từng miếng.
Một konbini điển hình chứa khoảng ba nghìn mặt hàng. Con số này nhỏ so với siêu thị nhưng được thay liên tục: chuỗi lớn đưa ra món mới gần như mỗi tuần, món bán chậm bị rút khỏi kệ rất nhanh. Bố cục bên trong khá giống nhau giữa các tiệm:
- Dọc cửa kính: kệ tạp chí, truyện tranh. Người đứng đọc ở đây làm tiệm trông có người từ ngoài đường nhìn vào.
- Tường trong cùng: tủ lạnh đồ uống, bia, nước trà đóng chai. Khách muốn mua chai nước phải đi qua cả tiệm.
- Giữa tiệm: bánh kẹo, mì ly, đồ dùng vệ sinh, tất, áo mưa, pin, sạc điện thoại.
- Quầy tính tiền: đồ ăn nóng, máy pha cà phê, tem, thẻ nạp, các dịch vụ thanh toán.
- Góc riêng: máy ATM, máy in đa năng, đôi khi có nhà vệ sinh cho khách và một dãy ghế ăn tại chỗ.
Cơm nắm, món hàng xương sống
Cơm nắm là món cho thấy rõ nhất tay nghề của konbini. Vấn đề ban đầu rất đơn giản: lá rong biển gói sẵn sẽ hút ẩm từ cơm và mềm nhũn sau vài giờ. Các chuỗi giải bằng lớp màng nhựa kẹp rong biển ở giữa, khách xé theo thứ tự đánh số thì lá rong biển mới chạm vào cơm, vẫn giòn. Kiểu bao bì này phổ biến từ khoảng cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980 và giờ thành chuẩn chung của mọi chuỗi.
Không chỉ là chỗ mua đồ
Thứ làm konbini Nhật khác hẳn cửa hàng tiện lợi ở nhiều nước là danh sách dịch vụ ở quầy. Người dân dùng konbini như một văn phòng nhỏ của khu phố.
| Dịch vụ | Làm thế nào | Vì sao người ta chọn konbini |
|---|---|---|
| Trả hoá đơn điện, nước, ga, thuế, bảo hiểm | Đưa tờ phiếu có mã vạch cho nhân viên quét rồi trả tiền | Mở cả đêm và cuối tuần, không phải xếp hàng ở ngân hàng |
| Thanh toán mua hàng trực tuyến | Đặt hàng trên mạng, nhận mã, ra quầy trả tiền mặt | Nhiều người không muốn dùng thẻ trên mạng |
| Gửi và nhận bưu kiện | Mang hàng ra quầy, điền phiếu; hoặc chọn tiệm làm điểm nhận | Không phải ở nhà chờ người giao |
| Rút tiền | Máy ATM đặt trong tiệm | Ngân hàng đóng cửa sớm, ATM ngoài đường không nhiều |
| In, sao chụp, in giấy tờ hành chính | Máy in đa năng, một số nơi in được giấy tờ cư trú bằng thẻ định danh | Nhà ít ai có máy in |
| Mua vé hoà nhạc, vé tham quan | Máy đặt vé hoặc mã đặt trước | Lấy vé giấy ngay gần nhà |
Dịch vụ thu hộ tiền điện, nước có từ cuối thập niên 1980 và lan rất nhanh. Với người làm ca, người già đi lại khó, hay sinh viên sống một mình, việc trả mọi thứ ở cùng một quầy gần nhà tiết kiệm được rất nhiều thời gian.
Ai đứng quầy và một ngày của tiệm
Nhân viên konbini phần lớn là người làm bán thời gian: sinh viên, bà nội trợ làm ca sáng, người lớn tuổi, và ngày càng nhiều du học sinh, lao động nước ngoài. Một người đứng quầy phải biết rất nhiều việc: tính tiền, hâm nóng hộp cơm, nhận bưu kiện, xử lý hoá đơn, chiên gà, lau máy pha, nhận hàng, kiểm hạn dùng. Chuỗi có tài liệu hướng dẫn dày và thường đào tạo cả ngày đầu.
Nhịp một ngày xoay quanh các chuyến xe hàng. Đồ ăn tươi như cơm nắm, bento, bánh mì thường được giao vài lần mỗi ngày từ nhà máy và trung tâm phân phối, để hàng trên kệ luôn mới và đúng với giờ đông khách: sáng sớm trước giờ đi làm, trưa, chiều tối. Hàng khô, đồ uống, đồ đông lạnh đi theo tuyến riêng. Một tiệm nhỏ không có kho, nên hàng đến lúc nào lên kệ lúc đó.
Việc đặt hàng dựa vào dữ liệu máy tính tiền. Mỗi lần quét hàng, hệ thống ghi lại món gì bán lúc mấy giờ. Nhân viên đặt hàng còn tính thêm thời tiết, ngày lễ, có trường học hay công trường gần đó không. Trời bất ngờ trở lạnh thì oden và đồ uống nóng bán chạy; trời nóng gắt thì kem và nước có ga lên ngôi.
Mở 24 giờ: chuẩn mực đang lung lay
Mở cửa suốt ngày đêm từng là mặc định. Nhưng thiếu người làm, nhất là ca đêm, khiến nhiều chủ tiệm kiệt sức. Năm 2019, câu chuyện một chủ tiệm nhượng quyền ở Higashi-Osaka tự rút ngắn giờ mở cửa vì không thuê nổi người đã gây tranh luận lớn. Sau đó các chuỗi bắt đầu cho thử nghiệm giờ mở ngắn hơn ở một số tiệm. Hiện đa số vẫn mở 24 giờ, nhưng chuyện một konbini đóng cửa ban đêm không còn là điều lạ.
Vai trò trong khu phố
Konbini ở Nhật dần mang những việc mà trước đây thuộc về bưu điện, ngân hàng hay tiệm sách đầu phố. Ở các vùng quê dân cư thưa và già đi, đôi khi konbini là cửa hàng duy nhất còn mở trong bán kính vài cây số.
- Khi có thiên tai: các chuỗi lớn được chính phủ Nhật xếp vào nhóm tổ chức công cộng được chỉ định theo luật phòng chống thiên tai, có trách nhiệm phối hợp cung cấp hàng thiết yếu. Nhiều tiệm cũng cho người đi bộ về nhà sau động đất dùng nhà vệ sinh, nước uống và xem thông tin.
- Chỗ an toàn ban đêm: đèn sáng suốt đêm và có người trực, nên nhiều trẻ em hay phụ nữ đi đêm coi konbini là chỗ chạy vào khi gặp chuyện. Một số tiệm tham gia mạng lưới "nhà an toàn" của địa phương.
- Bếp của người sống một mình: Nhật có tỷ lệ hộ một người rất cao. Hộp cơm, món nhỏ, rau cắt sẵn trong konbini được làm vừa một suất.
- Người già: các chuỗi tăng món mềm, khẩu phần nhỏ, giao hàng tận nhà ở một số vùng, đặt ghế ngồi và nhà vệ sinh dễ dùng.
Konbini trong văn hoá Nhật
Konbini đi vào phim, truyện tranh và văn chương như một phông nền quen thuộc của đời sống đô thị. Nổi tiếng nhất là tiểu thuyết Konbini ningen của Murata Sayaka, đoạt giải Akutagawa năm 2016, bản tiếng Anh mang tên Convenience Store Woman. Nhân vật chính làm ca ở một konbini suốt mười tám năm và chỉ thấy mình "bình thường" khi đứng sau quầy, làm đúng từng câu chào, từng động tác trong sổ tay. Cuốn sách được đọc như một cái nhìn về áp lực phải sống giống mọi người.
Với du khách, đi konbini đã thành một thú riêng: thử món theo mùa, mua đồ ăn đêm, ngắm cách xếp hàng gọn gàng. Câu chào "irasshaimase" vang lên mỗi khi cửa tự động mở là âm thanh mà nhiều người nhớ về Nhật.
Người bán hàng Việt học được gì từ konbini
Một tiệm tạp hoá ở Việt Nam không thể và cũng không cần bắt chước cả hệ thống của một chuỗi Nhật. Nhưng vài nguyên tắc của konbini áp dụng được ngay ở quy mô nhỏ:
- Bán theo giờ trong ngày. Ghi lại món gì bán vào sáng, trưa, tối trong một tuần. Bày món bán sáng ra trước lúc khách đi làm, cất bớt khi hết giờ.
- Ít mặt hàng, thay đều. Konbini chỉ có vài nghìn món nhưng loại bỏ món chậm rất dứt khoát. Tiệm nhỏ cũng nên mạnh tay với món nằm kệ quá lâu.
- Đồ uống ở trong cùng. Món ai cũng mua đặt sâu bên trong để khách đi ngang các kệ khác.
- Dịch vụ kéo khách. Nhận gửi hàng, bán thẻ, nạp tiền điện thoại mang lại ít lãi nhưng làm khách ghé thường xuyên hơn.
- Đèn sáng, kính sạch. Một tiệm sáng sủa, nhìn từ ngoài thấy rõ bên trong, khiến người ta yên tâm bước vào, nhất là buổi tối.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tiểu thuyết của Murata Sayaka nói trên, hoặc khi sang Nhật thì dành một buổi đi lần lượt vài konbini của các chuỗi khác nhau, so cách họ bày cơm nắm và đồ ăn nóng cạnh quầy.
Câu hỏi thường gặp
Konbini là gì?
Konbini là từ tiếng Nhật chỉ cửa hàng tiện lợi, rút gọn từ "convenience store". Đây là cửa hàng nhỏ thuộc chuỗi, đa số mở 24 giờ, bán đồ ăn nấu sẵn, nhu yếu phẩm và cung cấp dịch vụ như trả hoá đơn, gửi bưu kiện, rút tiền, in giấy tờ.
Nhật Bản có bao nhiêu konbini?
Theo số liệu của hiệp hội ngành, cả nước Nhật có khoảng năm mươi lăm tới năm mươi sáu nghìn konbini vào đầu thập niên 2020. Con số gần như không tăng thêm trong vài năm gần đây vì thị trường đã bão hoà.
Có thể trả tiền điện, nước ở konbini không?
Có. Người dân mang phiếu thanh toán có mã vạch ra quầy, nhân viên quét và thu tiền. Ngoài hoá đơn điện, nước, ga, nhiều loại thuế, phí bảo hiểm và đơn hàng mua trên mạng cũng trả được theo cách này.
Vì sao konbini Nhật bán đồ ăn ngon và đa dạng?
Các chuỗi có nhà máy làm đồ ăn riêng, giao hàng tươi nhiều lần mỗi ngày và thay món mới liên tục dựa trên dữ liệu bán hàng. Món bán chậm bị rút nhanh, nên trên kệ thường chỉ còn món được khách ưa chuộng.
Konbini có mở cửa 24 giờ không?
Phần lớn vẫn mở 24 giờ, nhưng từ khoảng năm 2019, do thiếu người làm ca đêm, một số tiệm được phép rút ngắn giờ. Ở vùng quê hoặc trong toà nhà văn phòng, có tiệm chỉ mở theo giờ hành chính.