Bodega là tên người New York gọi những tiệm tạp hoá nhỏ ở góc phố, thường mở tới khuya hoặc suốt đêm, bán đủ thứ từ sữa, bánh mì, giấy vệ sinh tới bánh kẹp nóng làm ngay sau quầy. Chữ này mượn từ tiếng Tây Ban Nha, do cộng đồng gốc Puerto Rico đem vào thành phố từ giữa thế kỷ 20. Với nhiều khu phố, bodega vừa là chỗ mua đồ vặt, vừa là chỗ hỏi đường, gửi chìa khoá và nghe tin hàng xóm.
Bodega là gì và chữ này từ đâu ra
Trong tiếng Tây Ban Nha, bodega nghĩa gốc là kho chứa, hầm rượu, về sau chỉ cả tiệm bán rượu hay tiệm tạp hoá. Ở Puerto Rico và các nước vùng Caribe nói tiếng Tây Ban Nha, bodega là tiệm bán đồ ăn uống hằng ngày cho khu dân cư.
Từ khoảng thập niên 1940 và 1950, nhiều người Puerto Rico chuyển tới New York, tụ ở East Harlem (còn gọi là Spanish Harlem), Lower East Side, Nam Bronx và một phần Brooklyn. Họ mở tiệm bán gạo, đậu, chuối nấu, gia vị quê nhà cho chính cộng đồng mình, và mang theo cái tên bodega. Những thập niên sau, người gốc Dominica nối nghề và trở thành nhóm chủ bodega đông nhất trong một thời gian dài. Gần đây hơn, nhiều tiệm do người gốc Yemen, Bangladesh, Mexico, Hàn Quốc và nhiều nơi khác đứng quầy.
Ngày nay ở New York, chữ bodega được dùng rộng cho hầu hết tiệm tạp hoá nhỏ độc lập, kể cả những tiệm có biển ghi là "deli" hay "grocery". Ở các thành phố khác của Mỹ, người ta hay nói "corner store" hoặc "convenience store" cho cùng loại cửa hàng.
Bên trong một bodega
Bodega thường chiếm tầng trệt một toà nhà gạch, mặt tiền hẹp, sâu vào trong. Diện tích nhỏ nên hàng xếp kín từ sàn lên trần. Người mới vào hay thấy rối, nhưng bố cục có quy luật riêng:
- Quầy tính tiền sát cửa, phía sau là kệ thuốc lá, vé số, thẻ nạp điện thoại, thuốc cảm cúm, pin. Đây là những món nhỏ, đắt, dễ mất nên để trong tầm tay người bán.
- Tủ lạnh dọc một bức tường: sữa, nước ngọt, bia, nước tăng lực, trứng.
- Các dãy kệ giữa: ngũ cốc, mì, gạo, đậu đóng hộp, bánh snack, giấy vệ sinh, xà phòng, thức ăn cho mèo chó.
- Quầy đồ nguội ở trong cùng: lò nướng phẳng, máy cắt thịt nguội, tủ pho mát. Đây là chỗ làm bánh kẹp theo yêu cầu.
- Kệ hàng theo cộng đồng: tiệm ở khu đông người gốc Mỹ Latinh có chuối nấu, gia vị adobo, nước ép nhiệt đới; tiệm ở khu khác có trà, bánh, gia vị theo khẩu vị hàng xóm.
Bodega bán theo đơn vị nhỏ. Khách có thể mua một cuộn giấy vệ sinh, một gói bột giặt dùng một lần, hai quả trứng, vài lát thịt nguội. Với người thu nhập thấp hay người sống một mình trong căn hộ chật, cách bán này hợp hơn siêu thị bán theo lốc lớn.
Bánh kẹp sau quầy
Quầy đồ nguội là trái tim của nhiều bodega. Món sáng kinh điển là bánh mì tròn kẹp trứng chiên, thịt xông khói và pho mát, gói giấy bạc, ăn trên đường ra ga tàu điện ngầm. Ở Harlem và Bronx có món "chopped cheese": thịt bò xay băm trên lò phẳng cùng hành, pho mát tan chảy, kẹp trong ổ bánh mì dài với rau xà lách, cà chua. Món này gắn với vài tiệm cụ thể ở East Harlem và về sau lan khắp thành phố, được nhắc nhiều tới mức trở thành một biểu tượng ẩm thực khu phố.
Khách quen thường gọi món bằng câu ngắn, người đứng bếp nhớ ai ăn gì. Bánh kẹp ở bodega rẻ hơn nhà hàng, làm trong vài phút, và mở tới tận khuya, nên nuôi rất nhiều người làm ca đêm, tài xế, sinh viên.
Ai đứng quầy, mở mấy giờ
Đa số bodega là tiệm gia đình hoặc vài người góp vốn. Chủ tiệm và người thân thay nhau đứng quầy; tiệm lớn hơn thuê thêm người làm bếp đồ nguội, người xếp hàng. Nhiều tiệm mở từ sáng sớm tới nửa đêm, không ít tiệm mở 24 giờ, bảy ngày mỗi tuần. Ngày làm việc của người đứng quầy rất dài, và cả gia đình thường xoay quanh lịch của tiệm.
Hàng hoá đến từ các nhà phân phối giao tận cửa và từ các chợ sỉ lớn trong thành phố. Vì tiệm nhỏ, không có kho riêng, chủ tiệm phải nhập thường xuyên với lượng vừa phải. Giá ở bodega thường cao hơn siêu thị một chút, bù lại ở chỗ gần, mở khuya và bán lẻ từng món.
Về số lượng, các ước tính thường nói New York có hàng nghìn bodega, nhiều nguồn cho là trên mười nghìn tiệm. Không có con số chính thức tuyệt đối, vì ranh giới giữa bodega, deli và tiệm tạp hoá nhỏ khá mờ.
Con mèo trên kệ
Một hình ảnh quen thuộc là con mèo nằm ngủ trên chồng giấy vệ sinh hay cạnh máy tính tiền. Mèo giúp đuổi chuột, thứ mà các toà nhà cũ ở New York không thiếu. Theo quy định vệ sinh của thành phố, động vật không được ở trong nơi bán thực phẩm trừ một số trường hợp như chó dẫn đường, nên tiệm vẫn có thể bị nhắc nhở. Dù vậy, "bodega cat" đã thành một biểu tượng được người dân yêu mến, có hẳn những trang ảnh chuyên chụp mèo ở các tiệm.
Vai trò trong khu phố
Ở nhiều khu dân cư New York, bodega gần hơn siêu thị nhiều. Có nơi siêu thị gần nhất cách vài khu nhà hoặc phải đi tàu. Bodega vì thế lo phần lớn việc mua bán hằng ngày của hàng xóm.
| Vai trò | Cụ thể |
|---|---|
| Chỗ mua đồ ăn gần nhà | Sữa, bánh mì, trứng, đồ hộp; bánh kẹp nóng sáng sớm và đêm khuya |
| Người giữ đồ, giữ tin | Giữ chìa khoá giùm, nhận bưu kiện, chỉ đường cho người lạ, biết ai mới chuyển tới |
| Bán chịu cho khách quen | Một số chủ tiệm ghi sổ cho người quen trả cuối tuần hoặc cuối tháng |
| Đèn sáng lúc khuya | Một tiệm mở cửa có người trực làm góc phố đỡ vắng |
| Chỗ nhận hỗ trợ thực phẩm | Nhiều tiệm nhận thẻ trợ cấp thực phẩm của chính quyền, phục vụ hộ thu nhập thấp |
Các nghiên cứu y tế công cộng ở New York cũng để ý tới bodega vì chúng là nguồn thực phẩm chính của nhiều gia đình. Thành phố từng có những chương trình hỗ trợ tiệm nhỏ bày thêm rau quả tươi, sữa ít béo, nước lọc ở chỗ dễ thấy. Kết quả mỗi chương trình khác nhau, nhưng chúng cho thấy cái kệ của một tiệm góc phố có thể ảnh hưởng tới bữa ăn của cả một khu.
Những sức ép bodega đang gặp
Đời sống của bodega không dễ. Giá thuê mặt bằng tăng ở những khu phố đang đổi thay, khách quen dời đi khi tiền nhà đắt lên, và chuỗi cửa hàng tiện lợi, ứng dụng giao hàng nhanh chen vào cùng phân khúc. Đứng quầy đêm cũng có rủi ro an toàn. Nhiều tiệm đóng cửa khi đời chủ đầu tiên về hưu mà con cái chọn nghề khác.
Ngược lại, có tiệm tìm cách sống bằng việc bán thêm qua ứng dụng giao hàng, làm bánh kẹp ngon có tiếng, bày hàng theo thói quen của cư dân mới, hay giữ đúng vai "tiệm của xóm" mà chuỗi lớn khó làm được.
Bodega khác tiệm tạp hoá Việt thế nào
Đặt cạnh tiệm tạp hoá đầu ngõ ở Việt Nam, bodega có nhiều điểm giống: tiệm gia đình, bán lẻ từng món, chủ biết mặt khách, có khi cho ghi sổ. Khác biệt lớn nằm ở quầy đồ nóng. Tiệm tạp hoá Việt hiếm khi tự làm đồ ăn, vì vỉa hè đã có hàng xôi, hàng bánh mì. Ở New York, bán đồ ăn trên vỉa hè cần giấy phép riêng và số giấy phép có hạn, nên bodega gánh luôn phần bữa sáng nhanh.
Bodega cũng hay mở khuya hơn và bán cả những thứ mà ở Việt Nam người ta mua ở hiệu thuốc hay tiệm điện. Người bán hàng Việt có thể rút ra một ý: nếu khu phố thiếu một món ăn nhanh vào giờ nào đó, chính cái quầy nhỏ trong tiệm có thể lấp chỗ trống ấy.
Ai muốn hiểu thêm có thể xem các phóng sự ảnh về bodega và mèo bodega của báo chí New York, hoặc đọc những bài viết về lịch sử cộng đồng Puerto Rico và Dominica ở East Harlem, Washington Heights, nơi những tiệm đầu tiên ra đời.
Câu hỏi thường gặp
Bodega là gì?
Bodega là tiệm tạp hoá nhỏ ở góc phố New York, thường do gia đình đứng quầy, mở tới khuya hoặc 24 giờ. Tiệm bán nhu yếu phẩm, đồ uống và thường có quầy làm bánh kẹp nóng theo yêu cầu.
Chữ bodega nghĩa là gì?
Trong tiếng Tây Ban Nha, bodega nghĩa gốc là kho chứa hoặc hầm rượu, về sau chỉ cả tiệm bán đồ ăn uống. Người Puerto Rico đem cách gọi này tới New York từ giữa thế kỷ 20.
Bodega khác deli thế nào?
Ở New York hai chữ này gần như dùng lẫn nhau. Tiệm ghi "deli" thường có quầy đồ nguội làm bánh kẹp nổi bật hơn, còn bodega nhấn vào phần tạp hoá, nhưng phần lớn tiệm có cả hai.
Vì sao bodega hay nuôi mèo?
Mèo giúp giữ chuột tránh xa hàng hoá trong các toà nhà cũ. Quy định vệ sinh của thành phố không cho động vật ở nơi bán thực phẩm, nhưng mèo bodega vẫn phổ biến và được nhiều người dân xem là biểu tượng của khu phố.
Chopped cheese là món gì?
Chopped cheese là bánh kẹp thịt bò xay băm trên lò phẳng với hành và pho mát tan chảy, thêm rau xà lách, cà chua, kẹp trong ổ bánh mì dài. Món này gắn với bodega ở Harlem và Bronx rồi lan khắp New York.