"Quầy bar ở Folies-Bergère" là bức tranh lớn cuối cùng của Édouard Manet, trưng bày ở Salon Paris năm 1882, nay thuộc Phòng tranh Courtauld ở London. Tranh vẽ một cô phục vụ đứng sau quầy rượu trong nhà hát tạp kỹ Folies-Bergère, trước mặt là chai rượu, đĩa cam, sau lưng là tấm gương lớn phản chiếu cả khán phòng. Đây có lẽ là bức tranh nổi tiếng nhất thế giới về một người đứng quầy bán hàng.
Folies-Bergère: nhà hát mà khách vừa xem vừa mua
Folies-Bergère mở cửa năm 1869 trên phố Richer, Paris, là một trong những nhà hát tạp kỹ đầu tiên của thành phố. Chương trình gồm nhào lộn, ca hát, ba-lê, xiếc, kịch ngắn. Điểm khác với nhà hát truyền thống là khách không ngồi yên một chỗ: có khu dạo (promenoir) bao quanh khán phòng, nơi người ta đi lại, gặp gỡ, uống rượu ở các quầy bar, chỉ thỉnh thoảng nhìn lên sân khấu.
Như vậy, Folies-Bergère vừa là nhà hát vừa là một khu bán lẻ. Các quầy rượu là nguồn thu lớn, và cô phục vụ đứng quầy là người mà khách gặp nhiều hơn cả nghệ sĩ. Manet chọn đúng người ấy làm trung tâm, quay lưng lại với sân khấu.
Người bán hàng tên Suzon
Người làm mẫu là một cô phục vụ thật ở Folies-Bergère, được ghi lại với tên Suzon. Manet không vẽ tại chỗ mà dựng một quầy bar trong xưởng của ông ở phố Amsterdam, cho cô đứng sau quầy với chai lọ thật, và vẽ những phác thảo về khán phòng từ trước. Ông khi đó đã ốm nặng, đi lại khó khăn, nên phần lớn công việc làm trong xưởng.
Cô mặc áo nhung sẫm, cổ áo viền ren, cài một bó hoa trước ngực, đeo vòng cổ có mặt. Hai tay chống lên mặt quầy. Gương mặt cô không cười, không mời chào, như đang ở đâu đó rất xa. Nhiều nhà phê bình gọi ánh mắt ấy là ánh mắt mệt mỏi của người làm ca đêm, đã nghe cùng một lời gọi món hàng trăm lần.
Trên mặt quầy có gì
Manet vẽ hàng hoá trên quầy kỹ như một bức tĩnh vật, và chúng nói rất nhiều về việc buôn bán trong nhà hát.
| Món trên quầy | Chi tiết | Ý nghĩa với một quầy bar năm 1882 |
|---|---|---|
| Rượu sâm-panh | Mấy chai cổ bọc giấy bạc ở hai đầu quầy | Món đắt nhất, bán cho khách sang |
| Bia Anh | Chai có nhãn hình tam giác đỏ, dễ nhận ra là bia Bass | Hàng nhập, hợp khẩu vị khách Anh ở Paris |
| Rượu bạc hà | Chai nhỏ màu xanh lục | Rượu ngọt pha, hợp với khách nữ và người uống nhẹ |
| Cam trong bát pha lê | Đặt ngay trước người bán | Món ăn kèm, cũng là đồ trang trí cho quầy rực rỡ |
| Hoa trong cốc thuỷ tinh | Hai bông hồng | Quầy được chăm như tủ kính một cửa hàng |
Nhãn tam giác đỏ của bia Bass là nhãn hiệu đầu tiên được đăng ký theo luật nhãn hiệu mới của Anh, vào năm 1876. Manet đưa nó vào tranh có lẽ vì nó quen mắt khách đương thời, nhưng hôm nay nó thành một chứng tích thú vị về lịch sử nhãn hàng. Manet còn ký tên và ghi năm 1882 lên nhãn một chai rượu ở góc trái, như thể chữ ký của ông cũng là một món hàng trên quầy.
Tấm gương "sai" và người khách đội mũ
Phần nửa trên của tranh là tấm gương sau lưng cô phục vụ. Trong gương thấy khán phòng đông nghịt, ban công, đèn chùm, những quả cầu đèn điện, và ở góc trên bên trái là đôi chân đi giày xanh của một nghệ sĩ nhào lộn trên xà đu.
Điều làm người xem tranh cãi hơn một thế kỷ là hình phản chiếu của chính cô phục vụ. Trong gương, bóng lưng cô bị đẩy sang phải, và cô đang nghiêng người trò chuyện với một người đàn ông đội mũ chóp cao. Nhưng đứng trước quầy, nơi người xem đứng, không có người đàn ông nào, và cô thì đứng thẳng, nhìn ra. Theo quang học thông thường, hai hình ảnh này không thể cùng đúng.
Những cách giải thích
- Manet cố ý: ông ghép hai khoảnh khắc, một cô gái đứng một mình và một cô gái đang phục vụ khách, để nói về sự tách đôi giữa con người và vai trò bán hàng.
- Góc nhìn chéo: một số nhà nghiên cứu đã dựng lại cảnh bằng ảnh và cho rằng nếu người xem đứng lệch sang một bên, hình phản chiếu có thể gần đúng như tranh. Cách giải thích này cho thấy Manet có thể không "sai" nhiều như người ta nghĩ.
- Không cần giải: nhiều người cho rằng chính sự không khớp là điều làm bức tranh sống, người xem bị đặt vào chỗ của vị khách mà không thấy mình trong gương.
Không có cách nào được thống nhất. Thư từ của Manet không để lại lời giải thích.
Người bán và món hàng: một câu hỏi khó chịu
Nhiều nhà phê bình đã bàn về một lớp nghĩa khác. Khu dạo của Folies-Bergère thời ấy nổi tiếng là nơi gặp gỡ, và văn chương đương thời, như tiểu thuyết Bel-Ami của Maupassant in năm 1885, tả nơi này có cả những phụ nữ tìm khách. Vì vậy có ý kiến cho rằng Manet đặt cô phục vụ giữa các món hàng để đặt câu hỏi: khách đang mua rượu, hay đang nhìn người bán như một phần của hàng hoá.
Không có bằng chứng Suzon làm gì ngoài việc bán rượu, và cách đọc này là diễn giải của giới phê bình, không phải điều được ghi lại về cô. Nhưng nó chạm tới một điều có thật trong nghề bán hàng: người đứng quầy luôn bị nhìn, bị đánh giá, phải giữ một khuôn mặt nghề nghiệp suốt ca làm. Bức tranh của Manet ghi lại khuôn mặt ấy với sự tôn trọng hiếm thấy.
Bức tranh cuối của một đời vẽ đô thị
Manet vẽ đời sống Paris suốt sự nghiệp: quán cà phê, quán bia, vũ hội, đường phố. "Quầy bar ở Folies-Bergère" là tác phẩm lớn cuối cùng. Ông mất tháng 4 năm 1883, khoảng một năm sau Salon. Tranh qua tay vài nhà sưu tập trước khi nhà công nghiệp Anh Samuel Courtauld mua vào năm 1926; ông về sau lập Viện Courtauld, và tranh ở đó tới nay.
Kích thước tranh khoảng 96 × 130 cm, đủ lớn để cô phục vụ hiện ra gần như cỡ người thật khi người xem đứng trước. Hiệu ứng ấy cố ý: ta đứng đúng vị trí của khách đang gọi món.
Xem tranh hôm nay và điều người bán mang về
- Phòng tranh Courtauld ở Somerset House, London. Phòng tranh mở cửa lại năm 2021 sau đợt tu sửa lớn; tranh treo cùng nhiều tác phẩm Ấn tượng và Hậu ấn tượng khác.
- Folies-Bergère vẫn là nhà hát ở phố Richer, Paris, dù chương trình và cách bài trí đã khác xa thời Manet.
- Nhìn quầy như Manet: hàng hoá trên mặt quầy là thứ khách thấy đầu tiên. Một quầy ít món, chọn kỹ, bày gọn và có điểm nhấn màu, như đĩa cam giữa quầy, bán tốt hơn một quầy đầy ắp.
- Nhìn người đứng quầy: khuôn mặt mệt mỏi của Suzon là lời nhắc rằng ca đứng quầy dài cần có giờ nghỉ, có ghế, có người thay. Người bán kiệt sức thì quầy đẹp mấy cũng không giữ được khách.
Câu hỏi thường gặp
Quầy bar ở Folies-Bergère vẽ năm nào, hiện ở đâu?
Manet hoàn thành tranh năm 1882 và trưng bày ở Salon Paris cùng năm. Tranh nay thuộc Phòng tranh Courtauld ở Somerset House, London.
Cô gái trong tranh Quầy bar ở Folies-Bergère là ai?
Đó là một cô phục vụ làm việc thật ở Folies-Bergère, được ghi lại với tên Suzon. Cô đứng làm mẫu trong xưởng của Manet, sau một quầy bar ông dựng lại.
Vì sao hình trong gương của tranh Manet bị lệch?
Bóng cô phục vụ trong gương lệch sang phải và đang nói chuyện với một người đàn ông không có ở phía trước. Có người cho là Manet cố ý ghép hai khoảnh khắc, có người cho rằng góc nhìn chéo giải thích được phần lớn. Chưa có lời giải thống nhất.
Chai bia nhãn tam giác đỏ trong tranh là gì?
Đó là nhãn của bia Bass, nhãn hiệu đầu tiên được đăng ký theo luật nhãn hiệu của Anh năm 1876. Chi tiết này cho thấy quầy bar Paris thời ấy bán cả bia nhập từ Anh.
Folies-Bergère là gì?
Folies-Bergère là nhà hát tạp kỹ ở Paris mở cửa năm 1869, có khu dạo và quầy rượu để khách vừa đi lại, uống rượu vừa xem biểu diễn. Nhà hát vẫn còn hoạt động trên phố Richer.