Quán tạp hoá của Liên trong Hai đứa trẻ: phố huyện bán gì lúc đêm

Trong "Hai đứa trẻ" của Thạch Lam, quán tạp hoá nhỏ của mẹ Liên là chỗ đứng để cả truyện nhìn ra phố huyện. Liên được giao trông hàng; từ chiếc chõng tre trước cửa, cô thấy hết những người bán hàng đêm khác: hàng nước chị Tí, gánh phở bác Siêu, vợ chồng bác Xẩm, và bà cụ Thi đến mua rượu. Đọc truyện bằng con mắt người bán hàng, ta thấy một bức tranh rất thật về kinh tế của những cái quán nhỏ đếm từng xu.

Cái quán ấy từ đâu ra

Truyện in trong tập Nắng trong vườn năm 1938. Gia đình Liên vốn sống ở Hà Nội; sau khi bố Liên mất việc, cả nhà dọn về phố huyện, và mẹ Liên mở một cửa hàng tạp hoá nhỏ để sống. Đó là kiểu sa sút rất quen của tầng lớp thị dân thời ấy: rời phố lớn về một thị trấn ven đường sắt, nơi sinh hoạt rẻ hơn, rồi lấy buôn bán nhỏ làm kế sinh nhai.

Thạch Lam không tả kỹ hàng hoá trên kệ. Ông chỉ cho ta thấy những gì cần thấy: cái chõng tre, ngọn đèn con, cửa hàng hé mở, và việc Liên phải ngồi trông cho đến khuya. Món hàng duy nhất được kể rõ là rượu, đong ra cho bà cụ Thi. Còn lại, người đọc tự hình dung một gian hàng lặt vặt của phố huyện: những thứ người ta cần mua lẻ, mua ít, mua vào lúc chợ đã tan.

Điều đáng để ý là người trông hàng không phải người lớn. Liên còn là một đứa trẻ, và An còn nhỏ hơn. Ở các thị trấn nghèo, chuyện trẻ con trông quán cho mẹ là bình thường. Nó cũng cho Thạch Lam một điểm nhìn đặc biệt: mắt trẻ thơ, ngồi ở ngưỡng cửa một cửa hàng, nhìn thấy mọi người qua lại mà không phải đi đâu.

Một phố huyện, nhiều kiểu bán hàng

Khi trời tối, phố huyện trong truyện hiện ra như một dãy quán nhỏ, mỗi người một kiểu bán, một nguồn sáng riêng. Có thể xếp lại như sau:

Nhìn bảng sẽ thấy một thang bậc rất rõ. Cửa hàng của mẹ Liên là hàng có mái, có cửa, tức là "sang" nhất trong số này. Hàng nước chị Tí là một gánh dọn ra rồi dọn vào. Gánh phở là hàng rong. Vợ chồng bác Xẩm ở bậc thấp nhất, sống nhờ lòng tốt của người qua đường. Nhưng tất cả cùng chung một số phận: khách ít, đêm dài, ngày mai lại y như hôm nay.

Khách của quán: bà cụ Thi và cút rượu

Cảnh mua bán rõ nhất trong truyện là lúc bà cụ Thi đến. Bà là người hơi điên, đến mua rượu. Liên đong rượu ra cút cho bà, bà ngửa cổ uống một hơi cạn rồi đi vào bóng tối, cười khanh khách. Đoạn này ngắn nhưng có đủ chất của một quán tạp hoá nông thôn: rượu bán lẻ theo cút, đong tại chỗ, người mua uống ngay trước cửa hàng.

Chi tiết ấy cũng nói lên vai trò của cái quán nhỏ trong đời sống. Nó không chỉ là nơi mua bán; nó là nơi những người lẻ loi như bà cụ Thi có cớ để ghé, để có một cuộc trao đổi ngắn với người khác. Người trông quán, dù là một đứa trẻ, vẫn là người cuối cùng trong ngày nhìn thấy bà. Ở những phố nhỏ, cửa hàng mở muộn thường đóng vai ấy: một điểm sáng để người ta biết mình chưa hoàn toàn một mình.

Bán ít, trông lâu: kinh tế đếm từng xu

Thạch Lam kể rằng trông cả buổi mà cửa hàng chẳng bán được bao nhiêu. Người bán hàng hôm nay đọc đoạn này sẽ nhận ra ngay một sự thật nghề nghiệp: ở nơi ít khách, giờ mở cửa dài không đồng nghĩa với doanh thu. Người ta mở muộn không phải vì đêm có nhiều khách, mà vì đóng cửa sớm thì chắc chắn mất số khách hiếm hoi ấy.

Trong truyện, mọi người bán đều chịu cái lý đó. Chị Tí dọn hàng từ chập tối cho đến đêm dù kiếm chẳng được bao nhiêu. Bác Siêu gánh phở đi qua một phố mà phần lớn người ở đó không có tiền ăn phở. Với chị em Liên, phở là thứ quà xa xỉ. Chỉ một chi tiết ấy đủ cho thấy biên độ chi tiêu của cả phố: bát phở, thứ bình dân ở Hà Nội, lại là món người ở đây chỉ nhìn chứ không mua.

Hà Nội trong ký ức như một "cửa hàng" khác

Khi nhớ Hà Nội, Liên nhớ những ngày được đi chơi Bờ Hồ, được uống những cốc nước lạnh xanh đỏ. Ký ức của cô là ký ức của người tiêu dùng ở thành phố: có quà, có quán, có ánh sáng rực rỡ. Đặt cạnh cảnh cô ngồi bán hàng ở phố huyện, ta thấy Thạch Lam đảo vai rất khéo: cô bé từng là khách ở các hàng quà Hà Nội, nay thành người bán ở một cửa hàng không có khách.

Ngọn đèn: biển hiệu của hàng bán đêm

Người ta thường đọc ngọn đèn chị Tí như biểu tượng của kiếp sống leo lét. Nhưng nhìn từ nghề buôn bán, ngọn đèn còn là thứ thực dụng: nó là biển hiệu duy nhất của hàng bán đêm. Ở phố không có đèn đường, người mua chỉ biết hàng nào còn mở nhờ một đốm sáng. Không đèn là không có khách.

Thạch Lam cũng tả những khe sáng hắt ra từ các cửa hàng hé mở, vạch xuống mặt đường. Đây là hình ảnh rất đúng với cửa hàng phố ga thời đó: buổi tối người ta đóng bớt cửa cho đỡ gió và đỡ trộm, chỉ hé một phần để khách biết vẫn còn bán. Cách mở hé ấy, ai lớn lên ở thị trấn nhỏ trước khi có điện đều còn nhớ.

Đến khi chuyến tàu đêm đi qua, sáng trưng và lấp lánh, mọi ngọn đèn của phố huyện bỗng thành nhỏ bé. Tàu là thứ ánh sáng của một thế giới khác, thế giới của người có tiền đi lại. Tàu đi rồi, phố lại chỉ còn ngọn đèn chị Tí và cái quán của Liên.

Phố ga Cẩm Giàng và gia đình Nguyễn Tường

Thạch Lam (1910–1942), tên thật Nguyễn Tường Vinh, sau đổi là Nguyễn Tường Lân, thuộc Tự Lực văn đoàn. Thời nhỏ ông sống một thời gian ở Cẩm Giàng, một phố nhỏ có ga trên tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng không khí phố ga ấy là chất liệu của "Hai đứa trẻ". Các tài liệu về gia đình Nguyễn Tường cũng thường nhắc rằng sau khi người cha mất, bà mẹ phải buôn bán để nuôi các con. Vì vậy, nhiều người đọc thấy trong hình ảnh mẹ Liên và cái quán nhỏ có bóng dáng ký ức riêng của nhà văn, dù truyện không phải hồi ký và không nên đọc như hồi ký.

Cẩm Giàng xưa thuộc tỉnh Hải Dương; từ năm 2025, sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, vùng này thuộc thành phố Hải Phòng. Tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng mà chuyến tàu đêm chạy qua được người Pháp khánh thành đầu thế kỷ 20, và đến nay vẫn chạy.

Đọc lại truyện bằng con mắt người bán hàng

Với người đang trông một quán nhỏ, "Hai đứa trẻ" có mấy điều đáng mang về:

• Ánh sáng là lời mời. Ở chỗ tối, hàng nào sáng thì được nhìn thấy. Một bóng đèn vàng ấm trước cửa vẫn là biển hiệu rẻ và hiệu quả nhất của hàng bán buổi tối.
• Giờ mở cửa phải đo bằng khách, không bằng thói quen. Chị Tí và Liên ngồi đến khuya vì không có lựa chọn. Quán hôm nay có thể ghi lại mỗi giờ bán được mấy đơn để biết khung nào đáng thức.
• Khách lẻ loi cũng là khách. Bà cụ Thi mua một cút rượu, nhưng cái quán là nơi bà ghé mỗi tối. Quán nhỏ giữ được những người như vậy bằng sự tử tế, không bằng khuyến mãi.
• Đặt mình cạnh hàng xóm bán khác loại. Hàng nước, gánh phở, quán tạp hoá đứng gần nhau tạo thành một "góc phố đêm"; người đến vì cái này tiện mua cái kia.

Muốn đọc tiếp, có thể tìm tập tuỳ bút Hà Nội băm sáu phố phường (in năm 1943, sau khi Thạch Lam mất), nơi ông viết say mê về các hàng quà Hà Nội, đúng thứ mà Liên nhớ. Đọc hai tác phẩm cạnh nhau sẽ thấy hai mặt của cùng một người: người khách sành quà ở phố lớn, và người thương những gian hàng không có khách ở phố nhỏ.