"Quán cà phê ban đêm" (Le Café de nuit) là bức tranh Vincent van Gogh vẽ tháng 9 năm 1888 ở Arles, miền nam nước Pháp, tả bên trong quán Café de la Gare gần ga xe lửa, nơi ông thuê phòng trọ. Quán mở suốt đêm, có bàn bi-a, đèn khí đốt và vài người khách ngồi gục. Van Gogh viết cho em trai rằng ông muốn diễn tả những đam mê khủng khiếp của con người bằng màu đỏ và màu xanh lục.
Quán Café de la Gare và vợ chồng Ginoux
Tháng 2 năm 1888, Van Gogh rời Paris xuống Arles. Từ tháng 5, ông thuê phòng ở Café de la Gare trên quảng trường Lamartine, cách ga không xa. Chủ quán là vợ chồng Joseph và Marie Ginoux. Ông ở đó đến khoảng giữa tháng 9, khi dọn hẳn sang Ngôi nhà vàng ngay gần đấy.
Đây là kiểu quán rất phổ biến ở các thị trấn Pháp có ga: tầng dưới là quán rượu, cà phê, có bi-a; tầng trên có vài phòng cho thuê. Người làm việc ở ga, người đi tàu đêm, người không có chỗ ngủ đều ghé. Một quán như vậy sống bằng ba nguồn: đồ uống, tiền phòng và tiền bàn bi-a. Van Gogh vừa là khách thuê phòng, vừa là người nợ tiền chủ quán, và đó là một phần câu chuyện của bức tranh.
Vẽ để "trả" tiền nhà
Trong thư gửi em trai Theo đầu tháng 9 năm 1888, Van Gogh kể ông vừa tranh cãi với chủ quán về tiền phòng. Ông cho rằng mình bị tính quá đắt và nói đùa rằng để lấy lại số tiền đã trả, ông sẽ vẽ cả cái quán tồi tàn ấy. Ông thức ba đêm liền để vẽ, ngủ bù vào ban ngày.
Chuyện này làm bức tranh có một chiều rất đời: người hoạ sĩ nghèo, nợ tiền trọ, ngồi trong chính cái quán mình thuê để vẽ nó lúc nửa đêm. Không có hợp đồng đặt vẽ, không có khách mua; chỉ có một người khách thuê phòng muốn "lấy lại vốn" bằng cách duy nhất ông biết.
Bên trong quán: đọc từng chi tiết
Tranh nhìn từ một góc cao, sàn nghiêng như dốc về phía người xem. Bố cục ấy làm căn phòng có vẻ chòng chành, như cảm giác của người đã thức quá khuya.
| Chi tiết | Trong tranh | Với một quán đêm thời đó |
|---|---|---|
| Bàn bi-a | Đặt giữa phòng, đổ bóng dài trên sàn | Nguồn thu riêng, giữ khách ở lại lâu |
| Đèn khí đốt | Bốn ngọn đèn treo, quầng vàng cam và xanh | Quán mở đêm cần ánh sáng, khí đốt là thứ hiện đại ở đô thị nhỏ |
| Đồng hồ treo tường | Kim chỉ quá nửa đêm | Quán không đóng cửa, khách vào ra bất cứ giờ nào |
| Người đứng cạnh bàn bi-a, áo trắng | Thường được hiểu là chủ quán | Chủ quán trông quán cả đêm, như người gác |
| Khách ngồi gục ở bàn | Vài người lẻ loi dọc tường | Người không có tiền thuê phòng ngồi qua đêm |
| Cửa phía sau | Mở vào một gian sáng hơn, có rèm | Gợi lối lên phòng trọ hoặc gian riêng |
Màu sắc là điều Van Gogh nói nhiều nhất. Tường đỏ máu, trần xanh lục, bàn bi-a xanh, sàn vàng. Trong thư, ông giải thích ông cố làm cho thấy quán đêm là nơi người ta có thể tự huỷ hoại mình, phát điên hay phạm tội, bằng sự đối chọi của các màu đỏ và xanh.
Quán đêm: nơi trú cho người không nhà
Van Gogh gọi những quán như thế là "café de nuit", và nói chúng là nơi những kẻ lang thang đêm có thể trú khi không có tiền thuê chỗ ngủ hoặc quá say để được nhận vào nhà trọ. Ở các thị trấn có ga thế kỷ 19, quán mở suốt đêm có chức năng xã hội rõ ràng: người lỡ tàu, công nhân ca đêm, người say, người nghèo đều cần một chỗ có mái, có đèn, có ghế, đổi bằng giá một ly rẻ nhất.
Người bán hàng sẽ thấy ở đây một mô hình kinh doanh khắc nghiệt. Doanh thu ban đêm thấp, nhưng quán phải trả tiền đèn, phải có người thức trông. Bù lại, quán thu được từ những người không đi nơi khác được. Bức tranh của Van Gogh không tô hồng mô hình ấy: không có không khí vui vẻ, chỉ có ánh đèn gắt và những dáng người mỏi mệt.
Khác với quán bên quảng trường Forum
Cùng tháng 9 năm 1888, Van Gogh vẽ một quán khác ở Arles: "Hiên quán cà phê về đêm" bên quảng trường Forum, nay ở Bảo tàng Kröller-Müller, Hà Lan. Hai tranh hay bị nhầm, nhưng khác nhau hẳn:
- Café de nuit là cảnh bên trong, quán bình dân gần ga, màu đỏ xanh căng thẳng, không thấy bầu trời.
- Hiên quán bên Forum là cảnh ngoài trời, hiên quán ở khu trung tâm, mái hiên vàng dưới bầu trời sao xanh, khách ngồi bàn như một buổi tối dễ chịu.
Đặt hai tranh cạnh nhau, ta thấy Van Gogh nhìn hai kiểu quán của cùng một thị trấn: quán của người có chỗ về và quán của người không có chỗ về.
Bà Ginoux và "Người đàn bà Arles"
Bà chủ quán Marie Ginoux đã ngồi làm mẫu cho Van Gogh và Gauguin vào đầu tháng 11 năm 1888, ngay trong quán. Từ đó ra đời các bức "Người đàn bà Arles" (L'Arlésienne) của Van Gogh và một bức vẽ quán đêm của Gauguin, trong đó bà Ginoux ngồi ở tiền cảnh và bàn bi-a phía sau. Về sau, ở trại Saint-Rémy, Van Gogh còn vẽ lại bà theo một bản phác của Gauguin.
Chi tiết này cho thấy quan hệ giữa người hoạ sĩ và người bán quán không chỉ là chuyện nợ tiền phòng. Vợ chồng Ginoux là những người quen thân của Van Gogh ở Arles; sau khi ông lâm bệnh, họ vẫn giữ liên lạc và còn giúp trông coi đồ đạc của ông.
Bức tranh đã đi đâu
Sau khi Van Gogh mất năm 1890, tranh qua nhiều chủ sưu tập ở châu Âu. Năm 1933, tranh được bán ra khỏi Nga và về tay nhà sưu tập người Mỹ Stephen Carlton Clark. Khi ông mất, theo di chúc, tranh được tặng cho Phòng trưng bày Nghệ thuật Đại học Yale ở New Haven, bang Connecticut, nơi tranh treo đến nay.
Quán Café de la Gare không còn. Khu quảng trường Lamartine bị hư hại nặng trong chiến tranh năm 1944, Ngôi nhà vàng cũng không còn. Ở Arles hôm nay có một quán bên quảng trường Forum được sơn lại theo tranh "Hiên quán cà phê về đêm", là nơi du khách hay ghé; nhưng đó là quán của bức tranh kia, không phải quán đêm gần ga.
Xem, đọc và nhìn quán đêm hôm nay
- Xem bản gốc: Phòng trưng bày Nghệ thuật Đại học Yale ở New Haven, vào cửa miễn phí. Kích thước khoảng 72 × 92 cm.
- Đọc thư: các lá thư Van Gogh gửi Theo tháng 9 năm 1888 kể quá trình vẽ, đã được Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam công bố toàn văn có chú giải, đọc được miễn phí trên trang của bảo tàng.
- Đi Arles: có lộ trình đi bộ qua các điểm Van Gogh đã vẽ, mỗi điểm có bảng tranh tái hiện, rất tiện cho người muốn so cảnh thật với tranh.
- Một cách nhìn cho chủ quán: quán mở khuya phục vụ cả người cần một chỗ ngồi chứ không chỉ người cần mua. Van Gogh cho thấy mặt tối của việc ấy; còn mặt sáng là ánh đèn và chiếc ghế giữa đêm đôi khi là điều tử tế nhất một thị trấn có thể cho người lỡ đường.
Câu hỏi thường gặp
Quán cà phê ban đêm của Van Gogh vẽ năm nào, ở đâu?
Tranh vẽ tháng 9 năm 1888 ở Arles, miền nam nước Pháp. Quán trong tranh là Café de la Gare trên quảng trường Lamartine, nơi Van Gogh thuê phòng trọ trước khi dọn sang Ngôi nhà vàng.
Ý nghĩa màu đỏ và xanh trong Quán cà phê ban đêm là gì?
Van Gogh viết rằng ông dùng màu đỏ và xanh lục để diễn tả những đam mê khủng khiếp của con người. Ông muốn cho thấy quán đêm là nơi người ta có thể tự huỷ hoại mình, phát điên hay phạm tội.
Tranh Quán cà phê ban đêm hiện ở đâu?
Tranh thuộc Phòng trưng bày Nghệ thuật Đại học Yale ở New Haven, Mỹ, do nhà sưu tập Stephen Carlton Clark để lại theo di chúc.
Quán cà phê ban đêm khác Hiên quán cà phê về đêm thế nào?
Quán cà phê ban đêm là cảnh bên trong một quán bình dân gần ga, màu đỏ xanh căng thẳng. Hiên quán cà phê về đêm là cảnh hiên quán ngoài trời ở quảng trường Forum dưới bầu trời sao, nay ở Bảo tàng Kröller-Müller.
Người đàn ông áo trắng trong tranh là ai?
Người đứng cạnh bàn bi-a thường được hiểu là chủ quán, ông Joseph Ginoux. Tranh vẽ ông nhỏ và xa, không phải một bức chân dung.