Nighthawks của Edward Hopper: quán ăn đêm góc phố và chiếc quầy dài

"Nighthawks" là bức tranh sơn dầu Edward Hopper hoàn thành đầu năm 1942, vẽ một quán ăn đêm ở góc phố New York nhìn qua lớp kính lớn: ba người khách ngồi quầy và một người phục vụ mặc đồ trắng. Viện Nghệ thuật Chicago mua tranh ngay năm đó và giữ tới nay. Nhìn từ nghề buôn bán, đây là bức chân dung đẹp nhất của một kiểu cửa hàng rất Mỹ: quán ăn có quầy mở suốt đêm, gọi là diner.

Bức tranh ra đời thế nào

Hopper vẽ "Nighthawks" ở xưởng của ông tại Washington Square, Manhattan, và hoàn thành vào tháng 1 năm 1942. Viện Nghệ thuật Chicago mua tranh vào mùa xuân cùng năm với giá 3.000 đô la. Josephine, vợ Hopper và cũng là hoạ sĩ, giữ sổ ghi chép các tác phẩm của chồng; trong sổ, bà ghi tên tranh là "Night Hawks" và gợi ý rằng người đàn ông có chiếc mũi khoằm trông như chim ưng đêm. Bà cũng là người ngồi làm mẫu cho người phụ nữ tóc đỏ.

Chữ "nighthawk" trong tiếng Anh vừa là tên một loài chim ăn đêm, vừa là tiếng lóng chỉ người thức khuya, người hay lang thang đêm. Cái tên vì vậy nói về khách của quán nhiều hơn là về quán.

Cái quán ở đâu: Greenwich Avenue và những tranh cãi

Hopper từng nói tranh được gợi ý từ một quán ăn trên đại lộ Greenwich, ở chỗ hai con phố gặp nhau. Ông cũng nói ông đã đơn giản hoá cảnh và làm quán to ra. Vì câu nói ấy, nhiều người đi tìm "quán thật", thường chỉ vào khu tam giác gần quảng trường Mulry ở Greenwich Village. Những người tra hồ sơ địa ốc cũ của khu này cho rằng chỗ đó thời ấy chưa chắc là quán ăn. Kết luận an toàn nhất: quán trong tranh là cảnh tổng hợp, lấy cảm hứng từ góc phố Greenwich Village, không phải bản sao một cửa hàng cụ thể.

Đây là điều nên nhớ khi đứng trước tranh. Hopper không vẽ phóng sự. Ông vẽ cái cảm giác về một thành phố về đêm, và chính ông nói rằng có lẽ, không chủ ý, ông đang vẽ nỗi cô đơn của một thành phố lớn.

Đọc tranh như đọc một cửa hàng

Bỏ qua những bàn luận về cô đơn, hãy nhìn tranh bằng mắt người bán hàng. Mọi chi tiết đều đúng với một quán ăn đêm kiểu Mỹ thời đó.

Chi tiết "không có cửa" được bàn rất nhiều. Ở góc phải tranh có một cánh cửa dẫn vào bếp, nhưng không thấy lối từ vỉa hè vào quán. Một quán thật không thể thiếu cửa. Hopper bỏ nó đi, và chỉ một nét bỏ ấy đủ biến cửa hàng sáng nhất phố thành một cái hộp kính khép kín.

Diner: lai lịch một kiểu quán

Quán trong "Nighthawks" thuộc dòng diner, kiểu quán ăn phổ thông có quầy dài đã gắn với đời sống đô thị Mỹ. Lịch sử của nó bắt đầu từ những chiếc xe bán đồ ăn đêm.

• 1872: Walter Scott ở Providence, bang Rhode Island, bán bánh mì kẹp, bánh và cà phê từ một chiếc xe ngựa cho công nhân và nhà báo làm khuya. Đây thường được coi là "lunch wagon" đầu tiên.
• Cuối thế kỷ 19: xe bán đồ ăn đêm có chỗ cho khách đứng trong xe, rồi có quầy và ghế. Nhiều thành phố bắt đầu hạn chế xe đậu ban ngày, khiến chủ xe phải tìm chỗ cố định.
• Đầu thế kỷ 20: các công ty ở vùng Đông Bắc nước Mỹ như Worcester Lunch Car hay Jerry O'Mahony sản xuất "toa quán ăn" đúc sẵn trong xưởng, chở tới đặt trên lô đất. Hình dáng như toa tàu là từ đó.
• Thập niên 1930–1950: diner thịnh nhất, dùng thép không gỉ, gạch men, đèn sáng; nhiều quán mở 24 giờ phục vụ công nhân ca đêm, tài xế, người đi xem phim về khuya.

Quán của Hopper không có vỏ toa tàu, nó nằm ở tầng trệt một toà nhà gạch. Nhưng cách bán thì đúng diner: quầy, ghế đẩu, cà phê không ngớt, người nấu đứng ngay trước mặt khách.

Vì sao quán đêm cần quầy

Mô hình quầy có lý do kinh tế rõ ràng. Ban đêm khách ít, chủ quán chỉ thuê nổi một người. Quầy cho phép một người nấu, rót cà phê, thu tiền, nói chuyện với khách mà không phải đi lại giữa các bàn. Khách ngồi quầy cũng ăn nhanh, đi nhanh, nhường chỗ cho người sau. Người phục vụ trong tranh của Hopper cúi xuống bồn rửa, đang làm việc, chứ không đứng chờ. Đó là dáng của một người làm ca đêm một mình.

Những quán khác trong tranh Hopper

Hopper vẽ nhiều nơi bán hàng của thành phố, và đặt "Nighthawks" cạnh chúng sẽ thấy ông nghĩ gì về cửa hàng.

• "Automat" (1927): một người phụ nữ ngồi một mình với tách cà phê trong quán tự động. Automat là kiểu quán của chuỗi Horn & Hardart, khách bỏ xu vào ô kính để lấy món, gần như không cần gặp người bán. Tranh hiện ở Trung tâm Nghệ thuật Des Moines.
• "Chop Suey" (1929): hai người phụ nữ ngồi bàn trong một quán ăn Hoa ở tầng trên, biển quán nhìn thấy qua cửa sổ.
• "Drug Store" (1927): mặt tiền một hiệu thuốc sáng đèn ở góc phố tối, tủ kính bày hàng rực rỡ.

Điểm chung của các tranh này: cửa hàng là nơi người ta có mặt cùng nhau mà vẫn riêng lẻ. Ánh sáng thương mại, kính, quầy, ghế đẩu tạo ra một không gian chung tạm bợ, khác với nhà riêng.

Ý kiến về bối cảnh chiến tranh

Tranh hoàn thành chỉ vài tuần sau khi nước Mỹ bước vào Thế chiến thứ hai cuối năm 1941. Một số nhà phê bình cho rằng không khí trống trải, căng thẳng của tranh mang dấu ấn những ngày đó. Không có bằng chứng Hopper chủ ý vẽ về chiến tranh, và ông đã bắt tay vào tranh từ trước; đây là một cách đọc, không phải ý đồ đã được xác nhận.

Xem tranh và hiểu quán đêm hôm nay

• Xem bản gốc: tranh treo ở Viện Nghệ thuật Chicago, phần nghệ thuật Mỹ. Kích thước khoảng 84 × 152 cm, nên đứng gần sẽ thấy rõ dải ngói xanh ở chân kính và màu gỗ quầy.
• Nhìn ánh sáng như một chủ quán: Hopper cho thấy quán đêm bán ánh sáng trước khi bán đồ ăn. Một cửa hàng mở khuya hôm nay vẫn cần mặt tiền đủ sáng và nhìn xuyên được, để người đi đường thấy có người, thấy an toàn.
• Ghé một diner cổ ở Mỹ: nhiều toa quán ăn đúc sẵn đầu thế kỷ 20 ở vùng New England đã được công nhận di sản và vẫn mở cửa.
• Đọc thêm: sách của Gail Levin, nhà nghiên cứu đã lập danh mục toàn bộ tác phẩm của Hopper, là nguồn đáng tin về các ghi chép của vợ chồng hoạ sĩ.