"Cửa hàng đồ cổ" (The Old Curiosity Shop) là tiểu thuyết Charles Dickens đăng từng kỳ năm 1840–1841, kể về cô bé Nell sống cùng ông ngoại trong một tiệm bán đồ cũ lạ lùng ở London. Cái tiệm chỉ xuất hiện ở mấy chương đầu, bị chủ nợ chiếm mất, nhưng nó đặt tên cho cả cuốn sách. Đọc kỹ, cuốn tiểu thuyết là một chuỗi cửa hàng: từ tiệm đồ cổ, sang gánh rối dạo, tới gian sáp người của bà Jarley.
Tiểu thuyết ra đời thế nào
Dickens viết "Cửa hàng đồ cổ" cho tạp chí tuần Master Humphrey's Clock do chính ông chủ trương, đăng từ tháng 4 năm 1840 đến tháng 2 năm 1841, rồi in thành sách năm 1841. Ban đầu ông định làm tạp chí gồm nhiều mẩu chuyện ngắn do "ông Humphrey" kể. Doanh số kém dần, Dickens chuyển sang kéo dài một truyện về cô bé gặp ở tiệm đồ cũ, và chính truyện ấy cứu tạp chí. Nhiều tài liệu ghi số bán mỗi kỳ lúc cao điểm lên tới khoảng 100.000 bản, con số rất lớn với thời đó.
Vì sinh ra từ một tạp chí đang tìm hướng, mấy chương đầu kể ở ngôi thứ nhất: ông Humphrey gặp bé Nell lạc đường, đưa em về nhà, tức là về cái tiệm. Sau đó người kể rút lui, truyện chuyển sang ngôi thứ ba. Đây là lý do có người đọc thấy phần mở đầu và phần còn lại hơi lệch giọng.
Cái tiệm: kho chứa những vật cũ và lạ
Dickens tả tiệm là một trong những nơi chứa đồ cũ và lạ, những nơi dường như thu mình trong các góc khuất của thành phố, giấu kho báu mốc meo khỏi mắt thiên hạ. Trong tiệm có giáp trụ đứng như bóng ma, đồ chạm khắc mang về từ tu viện, vũ khí gỉ, tượng méo mó bằng sứ, gỗ, sắt, ngà, thảm thêu và đồ đạc kỳ quặc. Không có món nào là hàng thiết yếu. Tất cả là thứ người ta mua vì tò mò, vì thích sưu tầm, hoặc không ai mua cả.
Chữ "curiosity" trong tên sách đáng để ý. Đầu thế kỷ 19, "curiosity shop" ở London không hẳn là tiệm đồ cổ có giấy tờ như ngày nay. Nó gần với tiệm đồ cũ hỗn tạp: đồ thanh lý, đồ lấy từ nhà phá sản, đồ ngoại quốc lạ mắt, có thật có giả. Truyền thống này nối dài từ các "tủ kỳ vật" (cabinet of curiosities) mà giới quý tộc châu Âu thế kỷ 16–17 bày trong nhà, nay xuống phố thành hàng bán lẻ cho người trung lưu.
Phố Wardour và chuyện đồ cổ giả
Thế kỷ 19, phố Wardour ở London nổi tiếng với các tiệm đồ cổ và đồ giả cổ, tới mức tiếng Anh có cụm "Wardour Street English" để chê lối văn cố bắt chước giọng cổ cho kêu. Cái tiệm của ông ngoại Nell không nằm ở đó, nhưng thuộc cùng một thế giới: buôn bán dựa vào câu chuyện gắn với món đồ nhiều hơn là giá trị dùng.
Ông chủ tiệm và món nợ cờ bạc
Ông ngoại Nell, người chủ tiệm, trông như một ông già tiết kiệm sống giữa đống đồ cũ. Bí mật của ông là đêm nào cũng ra ngoài đánh bạc. Ông tin rằng một ngày sẽ thắng lớn để Nell không phải nghèo, nên vay tiền liên tục của Daniel Quilp, một kẻ cho vay độc ác. Đến khi không còn gì để thế chấp, Quilp lấy luôn tiệm và mọi món hàng trong đó.
Đây là cách Dickens dựng bi kịch của một cửa hàng gia đình: không phải vì ế ẩm, mà vì chủ tiệm lấy vốn của tiệm đi đặt cược. Người buôn bán nhỏ đọc đoạn này sẽ thấy quen. Tiệm sống được bao lâu phụ thuộc vào chỗ tiền của tiệm có bị rút ra cho việc khác hay không.
Sau khi mất tiệm: một chuỗi nghề bán dạo
Mất tiệm, hai ông cháu bỏ London đi lang thang về các vùng quê miền trung nước Anh. Trên đường, họ gặp nhiều kiểu "cửa hàng" di động, và đây là phần rất đáng đọc với người quan tâm tới nghề buôn bán nhỏ thời Victoria.
| Chặng | Kiểu kinh doanh | Nell làm gì |
|---|---|---|
| London | Tiệm đồ cũ, đồ lạ của ông ngoại | Trông nhà, lo cho ông |
| Trên đường | Gánh rối Punch và Judy của Codlin và Short | Đi theo đoàn, làm quen giới diễn dạo |
| Các thị trấn | Gian trưng bày tượng sáp lưu động của bà Jarley | Làm người giới thiệu tượng cho khách xem |
| Ngôi làng cuối | Không còn buôn bán; trông coi nhà thờ cổ | Sống những ngày cuối |
Gian tượng sáp của bà Jarley là một cảnh buôn bán sinh động. Bà dạy Nell thuộc lời giới thiệu từng bức tượng để mời khách, và chỉnh sửa tên tượng cho hợp đối tượng: cùng một bức tượng có thể đổi danh tính tuỳ khán giả là học sinh hay người lớn. Dickens vừa cười vừa thương lối kinh doanh "đổi nhãn" này, vốn rất phổ biến ở hội chợ thời ấy.
Những người làm thuê quanh cái tiệm
Một nhân vật được yêu mến là Kit Nubbles, cậu bé nghèo làm việc vặt ở tiệm đồ cổ. Kit trung thành với Nell, về sau bị anh em luật sư Sampson và Sally Brass vu là ăn cắp. Ở văn phòng nhà Brass còn có Dick Swiveller, một gã thư ký lười mà tốt bụng, và cô hầu gái nhỏ bị bỏ đói mà Dick đặt biệt danh là "the Marchioness". Tình bạn của Dick với cô bé giúp lật lại vụ vu oan Kit.
Qua những nhân vật này, Dickens cho thấy tầng lớp làm thuê quanh các cửa hàng và văn phòng London: trẻ con chạy việc, gia nhân không lương, thư ký ăn lương ít. Họ là người giữ sự tử tế trong một thế giới mà kẻ cho vay và luật sư gian là kẻ thắng.
Tiệm ở phố Portsmouth: thật hay không
Ở số 13–14 phố Portsmouth, gần quảng trường Lincoln's Inn Fields, London, có một ngôi nhà nhỏ mái thấp mang tên "The Old Curiosity Shop". Nhà thuộc loại cổ nhất còn lại ở trung tâm London, thường được ghi là xây từ thế kỷ 16. Cái tên được gắn lên sau khi tiểu thuyết nổi tiếng, và chưa có bằng chứng Dickens lấy ngôi nhà này làm mẫu.
Có một chi tiết nằm ngay trong sách: ở chương cuối, Dickens cho biết ngôi nhà cũ đã bị phá từ lâu, chỗ ấy nay là một con đường rộng. Nghĩa là theo chính tác giả, tiệm của Nell không còn tồn tại. Ngôi nhà ở phố Portsmouth vì vậy nên được xem là một di tích kiến trúc mượn tên tiểu thuyết, đáng ghé vì sự cũ kỹ của nó, chứ không phải "tiệm thật của bé Nell".
Cái chết của Nell và những giai thoại
Nell qua đời ở cuối truyện, và cảnh này làm người đọc thời Victoria khóc rất nhiều. Hai giai thoại hay được kể cần đọc thận trọng:
- Chuyện đám đông ở bến cảng New York hỏi thuỷ thủ tàu Anh rằng Nell đã chết chưa. Giai thoại được nhắc nhiều nhưng nguồn gốc không rõ ràng, nhiều nhà nghiên cứu coi là chuyện truyền miệng.
- Câu châm biếm rằng phải có trái tim bằng đá mới đọc cảnh Nell chết mà không bật cười, thường được gán cho Oscar Wilde, nhưng cũng chỉ được ghi lại qua lời người khác.
Dù đúng sai thế nào, hai câu chuyện cho thấy cuốn sách từng là hiện tượng đọc đại chúng, và cũng là đối tượng chê bai vì quá uỷ mị.
Đọc và ghé hôm nay
- Đọc bản gốc hoặc bản dịch: tiểu thuyết đã thuộc phạm vi công cộng, bản tiếng Anh dễ tìm. Đọc ba chương đầu để thấy cái tiệm, rồi đọc các chương về bà Jarley để thấy nghề hội chợ.
- Ghé phố Portsmouth: nếu tới London, ngôi nhà mái thấp nằm lọt giữa các toà nhà của Trường Kinh tế London, gần Lincoln's Inn Fields. Nhìn mặt tiền gỗ và cửa sổ ô nhỏ để hình dung một cửa hàng nhỏ thời trước Victoria.
- Bảo tàng Charles Dickens ở số 48 phố Doughty, London, nơi ông sống những năm 1837–1839, ngay trước khi viết cuốn này.
- Một bài học cho tiệm nhỏ: tách tiền của tiệm khỏi tiền riêng. Bi kịch của ông ngoại Nell bắt đầu từ chỗ không có ranh giới ấy.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng đồ cổ của Dickens viết năm nào?
Tiểu thuyết đăng từng kỳ trên tạp chí tuần Master Humphrey's Clock từ tháng 4 năm 1840 đến tháng 2 năm 1841, rồi in thành sách năm 1841.
Vì sao ông ngoại Nell mất cửa hàng?
Ông lén đánh bạc mỗi đêm, mong thắng lớn để lo cho Nell, nên vay nợ của kẻ cho vay Daniel Quilp. Khi không trả được, Quilp chiếm luôn tiệm và hàng hoá, hai ông cháu phải bỏ đi.
Tiệm Old Curiosity Shop ở London có phải tiệm trong truyện không?
Ngôi nhà ở phố Portsmouth mang tên này sau khi tiểu thuyết nổi tiếng; không có bằng chứng Dickens lấy nó làm mẫu. Chương cuối của truyện còn nói ngôi nhà cũ đã bị phá từ lâu.
Curiosity shop nghĩa là gì?
Đó là kiểu tiệm bán đồ cũ, đồ lạ, đồ cổ thật giả lẫn lộn ở London thế kỷ 19. Nó gần với tiệm đồ cũ hỗn tạp hơn là tiệm đồ cổ có chứng nhận như ngày nay.
Bé Nell có chết trong Cửa hàng đồ cổ không?
Có. Nell qua đời ở một ngôi làng sau chuyến lang thang dài cùng ông ngoại. Cảnh này làm độc giả thời Victoria xúc động mạnh, nhưng cũng bị chê là uỷ mị.