Quán rượu Hàm Hanh trong Khổng Ất Kỷ của Lỗ Tấn: quầy rượu Lỗ trấn

Quán rượu Hàm Hanh trong truyện "Khổng Ất Kỷ" của Lỗ Tấn là một tửu điếm ở đầu Lỗ trấn, có quầy hình thước thợ, bán rượu hâm nóng theo bát. Người làm thuê áo ngắn đứng ngoài quầy uống, người áo dài vào phòng trong ngồi. Khổng Ất Kỷ là người duy nhất mặc áo dài mà vẫn đứng uống, và cái quầy ấy là nơi cả đời ông được kể lại.

Truyện ngắn và người kể chuyện là cậu hầu rượu

"Khổng Ất Kỷ" in lần đầu trên tạp chí Tân Thanh niên năm 1919, sau được Lỗ Tấn đưa vào tập Gào thét (Na Hám, 1923). Truyện rất ngắn, chỉ vài nghìn chữ Hán, nhưng được xem là một trong những truyện hay nhất của ông. Ở Việt Nam, truyện quen thuộc qua bản dịch của Trương Chính và có mặt trong sách giáo khoa nhiều thế hệ.

Người kể là một cậu bé từ năm mười hai tuổi làm hầu rượu ở quán Hàm Hanh. Giọng kể của cậu, khi đã lớn và nhìn lại hơn hai mươi năm, là giọng của người trong nghề: biết giá từng bát rượu, biết khách nào đứng khách nào ngồi, biết ông chủ dò xét mình thế nào. Nhờ thế, truyện không chỉ là chân dung một nhà nho thất thế mà còn là bức tranh chi tiết hiếm có về một quán rượu bình dân ở vùng Chiết Giang cuối thời nhà Thanh.

Cách bài trí: quầy thước thợ và nồi nước nóng

Câu mở đầu của truyện tả ngay cái quán. Ở Lỗ trấn, quán rượu bày khác nơi khác: quầy lớn hình thước thợ quay ra mặt đường, trong quầy có sẵn nước nóng để hâm rượu bất cứ lúc nào. Hình thước thợ, tức chữ L, là cách bày rất hợp lý cho quán ở góc phố: một cạnh quay ra đường cho khách đứng uống, một cạnh làm chỗ chứa vò rượu và bếp.

Rượu ở đây là rượu vàng kiểu Thiệu Hưng, loại rượu nấu từ gạo nếp, thường uống ấm. Nồi nước nóng trong quầy vì thế là "máy móc" quan trọng nhất của quán. Rượu múc từ vò ra bầu, đặt bầu vào nước nóng cho ấm rồi rót ra bát. Ai từng thấy quán rượu cổ ở Thiệu Hưng hôm nay vẫn có thể nhận ra lối hâm này.

Đứng ngoài và ngồi trong

Quán Hàm Hanh chia khách thành hai hạng theo trang phục. Người làm thuê, mặc áo ngắn, tan việc lúc gần trưa hoặc chiều tối thì ghé, đứng tựa ngoài quầy uống bát rượu nóng cho đỡ mệt. Người mặc áo dài thì thong thả vào gian phòng bên cạnh, gọi rượu gọi món, ngồi uống từ từ. Áo dài là dấu hiệu của người có chữ, có của; áo ngắn là dân lao động. Quán không cần biển cấm, chỉ cần cách bày mà ai cũng tự biết chỗ của mình.

Khổng Ất Kỷ phá vỡ trật tự ấy theo một cách buồn cười và đau lòng. Lỗ Tấn viết ông là người duy nhất đứng uống rượu mà mặc áo dài. Áo dài để giữ thể diện nhà nho, nhưng không có tiền vào phòng trong; tấm áo thì bẩn và rách, lâu ngày không vá không giặt. Chỉ bằng vị trí đứng trong quán, nhà văn đã nói hết hoàn cảnh của nhân vật.

Bảng giá của một quán rượu cuối thời Thanh

Người kể nhớ giá rất kỹ. Đọc đoạn mở đầu, có thể dựng lại "thực đơn" của quán:

Chi tiết giá tăng từ 4 lên 10 đồng sau hai mươi năm được Lỗ Tấn cài vào rất nhẹ, nhưng nó làm cái quán có thời gian thật. Khi Khổng Ất Kỷ bước vào, ông bày ra chín đồng tiền lớn, gọi hai bát rượu và một đĩa đậu hồi hương: đúng hai lần bốn cộng một. Phép tính khớp với bảng giá, nghĩa là người viết đã tính kỹ từng đồng.

Cậu hầu rượu và chuyện pha nước vào rượu

Một đoạn ít người để ý nhưng rất "nghề" là chuyện ông chủ thử cậu bé. Ban đầu ông chủ chê cậu trông ngờ nghệch, không hợp hầu khách áo dài, nên cho đứng phục vụ ngoài quầy. Nhưng khách áo ngắn cũng không dễ: họ đứng nhìn tận mắt cậu múc rượu từ vò, xem đáy bầu có nước không, xem bầu đã ngâm vào nước nóng chưa, rồi mới yên tâm. Lỗ Tấn cho thấy trong quán ấy, chuyện pha thêm nước vào rượu là điều khách đề phòng, và người bán phải chịu cái nhìn soi mói đó mỗi ngày.

Cuối cùng cậu chỉ được giao một việc: hâm rượu. Việc đơn điệu, vô vị, và chỉ khi Khổng Ất Kỷ đến, quán mới có tiếng cười. Đó là thứ không khí mà người kể nhớ lại: cái quán đông người mà buồn, và người duy nhất làm nó vui lại là người bị cả quán chế giễu.

Món nợ mười chín đồng trên tấm bảng phấn

Quán Hàm Hanh có một tấm bảng phấn ghi nợ khách. Khổng Ất Kỷ được coi là khách có "phẩm hạnh" tốt hơn người khác ở quán, vì dù nghèo, ông ít khi để nợ lâu; thường chưa tới một tháng ông lại trả hết và xoá tên trên bảng. Đây là một nét đáng chú ý: một kẻ bị cả trấn cười vì tật ăn cắp sách lại giữ chữ tín với quán rượu.

Rồi một lần ông nợ mười chín đồng mà không trả. Ông chủ nhắc đi nhắc lại món nợ ấy vào dịp cuối năm, rồi Tết Đoan ngọ năm sau. Món nợ trên bảng phấn trở thành cách cả quán nhớ tới một người đã vắng mặt. Lỗ Tấn biến một chi tiết sổ sách tầm thường thành nhịp thời gian của truyện.

Lần cuối đến quán

Khổng Ất Kỷ bị đánh gãy chân vì ăn trộm nhà một ông cử. Lần cuối ông đến quán là sau Trung thu, trời đã lạnh. Ông không đứng được nữa, ngồi trên một chiếc bồ cói, chống tay mà lết tới. Lần này ông trả tiền mặt, bốn đồng cho một bát rượu, và không ai cho ông nợ thêm. Ông chủ vẫn nhắc món mười chín đồng cũ. Từ đó không ai thấy ông nữa. Truyện kết bằng câu của người kể, đại ý: có lẽ Khổng Ất Kỷ chết thật rồi.

Câu "lấy sách không thể gọi là ăn cắp" mà ông cãi lại người trong quán, và chuyện ông khoe với cậu bé chữ "hồi" có bốn cách viết, là những chi tiết người đọc Việt Nam nhớ nhất. Cả hai đều diễn ra ở quầy rượu, trước mặt những người mua bán.

Quán Hàm Hanh ngoài đời ở Thiệu Hưng

Lỗ trấn là trấn hư cấu, nhưng được dựng từ ký ức về quê hương Thiệu Hưng của Lỗ Tấn, ở tỉnh Chiết Giang. Tên Hàm Hanh lấy từ chữ trong Kinh Dịch, mang ý mọi vật đều hanh thông. Theo các tài liệu giới thiệu ở Thiệu Hưng, một quán rượu tên Hàm Hanh có thật từng mở cuối thế kỷ 19 do một người trong họ Chu, họ của Lỗ Tấn, lập ra, nhưng chỉ hoạt động ít năm. Quán được mở lại vào năm 1981, dịp kỷ niệm một trăm năm ngày sinh nhà văn, và nay là điểm ghé quen của du khách.

Ở đó người ta bán rượu vàng Thiệu Hưng hâm nóng và đậu hồi hương, đúng hai thứ trong truyện. Đây là ví dụ hiếm hoi một cái quán trong văn chương "sống lại" thành cửa hàng thật, rồi chính cửa hàng ấy làm truyện được đọc thêm.

Đọc truyện hôm nay: những gì một người bán hàng nhìn thấy

• Cách bày quyết định khách. Quầy đứng ngoài, phòng ngồi trong: không cần biển, khách tự chia theo túi tiền. Quán nhỏ ngày nay cũng vậy, chỗ ngồi, ánh sáng và bàn ghế nói thay bảng giá.
• Lòng tin giữa người bán và người mua rất mong manh. Khách đứng nhìn cậu bé múc rượu vì sợ bị pha nước. Bán trước mặt khách, minh bạch đong đếm, là cách giữ khách lâu đời nhất.
• Sổ nợ là sổ đời. Tấm bảng phấn ghi mười chín đồng nhắc rằng bán chịu không chỉ là chuyện tiền; nó là sợi dây giữ người với quán.
• Đọc thêm: các truyện khác trong tập Gào thét như "Cố hương", "AQ chính truyện" có nhiều cảnh quán xá, chợ búa ở vùng Thiệu Hưng; có thể tìm bản dịch tiếng Việt trong các tuyển tập Lỗ Tấn.