Le Bon Marché ở Paris thường được coi là cửa hàng bách hoá kiểu hiện đại đầu tiên. Năm 1852, Aristide Boucicaut cùng vợ là Marguerite tham gia điều hành một tiệm vải nhỏ tên Au Bon Marché và biến nó thành một toà nhà lớn bán đủ thứ, giá ghi sẵn, ai cũng được vào xem mà không bị ép mua, mua rồi được đổi trả. Những điều nghe bình thường hôm nay ấy, vào giữa thế kỷ 19, là một cuộc đổi thay lớn trong cách người ta đi mua sắm.
Trước cửa hàng bách hoá, người Paris mua sắm thế nào
Đầu thế kỷ 19, mua một xấp vải ở Paris là một cuộc thương lượng. Tiệm thường nhỏ, chuyên một loại hàng. Khách bước vào gần như được hiểu là sẽ mua. Giá không ghi trên hàng; người bán nhìn khách mà nói giá, khách trả giá, hai bên kéo qua kéo lại. Người quen được giá khác người lạ. Mua xong thì thôi, ít khi có chuyện mang trả.
Từ khoảng những năm 1820 – 1830, Paris có các magasin de nouveautés, tạm dịch là "cửa hàng hàng mới": bán vải, đồ may mặc, phụ kiện thời trang, có nhiều quầy hơn tiệm thường. Một số đã thử ghi giá cố định. Những khu phố có mái kính (passage couvert) như Galerie Vivienne cũng tạo ra thói quen đi dạo ngắm hàng. Nghĩa là Bon Marché không mọc ra từ hư không. Nó gom những ý tưởng đang lơ lửng lại thành một mô hình và đẩy tới quy mô chưa ai làm.
Boucicaut và tiệm vải ở góc phố Sèvres
Au Bon Marché vốn do anh em nhà Videau mở từ cuối thập niên 1830 ở góc phố rue de Sèvres và rue du Bac, tả ngạn sông Seine. Aristide Boucicaut, một người bán hàng từng làm ở các cửa hàng hàng mới, trở thành người hùn vốn năm 1852. Đến năm 1863 vợ chồng Boucicaut mua lại toàn bộ phần của nhà Videau.
Điểm mạnh của Boucicaut không nằm ở một phát minh đơn lẻ, mà ở việc ghép nhiều nguyên tắc thành một hệ thống:
- Giá cố định, ghi rõ trên hàng. Không còn mặc cả. Người nhút nhát hay người lạ cũng mua được cùng giá với khách quen.
- Vào tự do. Khách được vào xem, sờ, ngắm mà không bị coi là có nghĩa vụ mua. Đi dạo trong cửa hàng trở thành một thú vui.
- Đổi trả hàng. Mua về không vừa ý có thể mang trả, điều làm khách yên tâm mua thử món mới.
- Lãi mỏng, bán nhanh. Biên lợi nhuận trên mỗi món thấp hơn tiệm truyền thống, bù lại bằng lượng bán lớn và hàng quay vòng nhanh.
- Chia gian hàng theo ngành. Mỗi quầy là một bộ phận, có người phụ trách riêng, bán đủ từ vải, đồ lót, găng tay tới đồ gia dụng.
Toà nhà như một sân khấu
Năm 1869, công trình mở rộng lớn bắt đầu trên khu đất ở góc rue de Sèvres. Toà nhà dùng khung sắt, cầu thang lớn và mái kính để lấy ánh sáng trời, điều rất quan trọng khi hàng chính là vải và màu sắc phải nhìn rõ. Kiến trúc sư Louis-Auguste Boileau và về sau là con ông, Louis-Charles Boileau, gắn tên với các giai đoạn xây dựng. Nhiều tài liệu nhắc tới sự tham gia của xưởng kỹ thuật Gustave Eiffel trong phần kết cấu sắt của các đợt mở rộng vào thập niên 1870, nhưng mức độ đóng góp cụ thể thì tài liệu nói khác nhau.
Ý đồ thì rõ: không gian rộng, sáng, có điểm nhìn từ trên cao xuống các tầng hàng, để khách thấy choáng ngợp và muốn đi tiếp. Cửa hàng không còn là nơi ghé vào lấy món cần mua, mà là nơi đến chơi, ngắm, gặp gỡ.
Mùa giảm giá, catalog và giao hàng
Bon Marché cũng thường được gắn với các đợt bán theo mùa, trong đó nổi tiếng nhất là "tháng hàng trắng" (mois du blanc), dịp bán khăn trải giường, khăn bàn, đồ vải trắng vào mùa vắng khách đầu năm. Cửa hàng gửi catalog và mẫu vải cho khách ở tỉnh và nước ngoài, nhận đặt qua thư, giao hàng tận nhà bằng đoàn xe ngựa. Nó còn có phòng đọc cho các ông chồng ngồi chờ, bóng bay và quà nhỏ cho trẻ em.
Đội ngũ nhân viên và gia đình Boucicaut
Một cửa hàng khổng lồ cần một đội quân người bán. Cuối thế kỷ 19, Bon Marché có hàng nghìn nhân viên. Nhiều người trẻ từ tỉnh lên, ở ký túc xá do cửa hàng bố trí, ăn ở căng tin, theo nội quy chặt chẽ. Boucicaut nổi tiếng với chế độ trả hoa hồng theo doanh số và các khoản phúc lợi như quỹ hưu, quỹ dự phòng cho nhân viên, mà thời đó còn hiếm.
Các nhà sử học nhìn chuyện này từ hai phía. Một mặt là sự quan tâm thật tới người lao động. Mặt khác, đó cũng là cách giữ chân người giỏi và tạo kỷ luật, theo một kiểu gia trưởng của thời ấy. Cuốn sách của Michael B. Miller, The Bon Marché: Bourgeois Culture and the Department Store, 1869–1920, là tài liệu nghiên cứu kỹ về đề tài này.
Aristide Boucicaut mất năm 1877, Marguerite điều hành tiếp đến khi bà mất năm 1887. Bà để lại phần lớn tài sản cho các việc từ thiện và một phần cổ phần cho nhân viên. Bệnh viện Boucicaut ở Paris, dựng bằng tiền bà để lại, từng mang tên bà.
"Thiên đường của phụ nữ": Zola viết về cửa hàng bách hoá
Năm 1883, Émile Zola xuất bản tiểu thuyết Au Bonheur des Dames (thường dịch là "Thiên đường của phụ nữ"), nằm trong bộ Rougon-Macquart. Cửa hàng hư cấu trong truyện lấy cảm hứng từ Bon Marché và các cửa hàng bách hoá khác ở Paris thời đó, như Grands Magasins du Louvre. Zola đã đi quan sát, ghi chép rất kỹ về cách bày hàng, các mùa giảm giá, đời sống nhân viên.
Cuốn tiểu thuyết cho thấy hai mặt. Cửa hàng lớn hấp dẫn, sáng sủa, mang hàng đẹp tới tay nhiều người hơn. Nhưng nó cũng nghiền nát những tiệm nhỏ quanh đó: tiệm vải, tiệm ô, tiệm găng tay lần lượt đóng cửa. Đây vẫn là đề tài nóng mỗi lần một đại siêu thị mở cạnh khu chợ cũ, hơn trăm năm sau.
Ai mới là cửa hàng bách hoá đầu tiên
Câu "đầu tiên" luôn gây tranh cãi, vì còn tuỳ định nghĩa thế nào là cửa hàng bách hoá. Dưới đây là vài ứng viên thường được nhắc:
| Cửa hàng | Thành phố | Mốc thường được nêu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bainbridge's | Newcastle, Anh | Mở 1838, chia theo gian hàng từ khoảng 1849 | Hay được nêu là cửa hàng có sổ sách theo từng bộ phận sớm nhất |
| Kendal Milne | Manchester, Anh | Cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19 | Gốc là tiệm bán vải, lớn dần |
| Le Bon Marché | Paris, Pháp | 1852 (Boucicaut tham gia), toà nhà mới từ 1869 | Thường được coi là mô hình hiện đại hoàn chỉnh |
| A. T. Stewart | New York, Mỹ | Toà "Marble Palace" 1846 | Giá cố định, quy mô lớn sớm ở Mỹ |
| Grands Magasins du Louvre | Paris, Pháp | 1855 | Đối thủ lớn của Bon Marché |
| Printemps | Paris, Pháp | 1865 | Sớm dùng thang máy, đèn điện |
Kết luận công bằng: nước Anh và Mỹ có những cửa hàng nhiều gian rất sớm, nhưng Bon Marché là nơi kết hợp rõ nhất các nguyên tắc giá cố định, vào tự do, đổi trả, toà nhà hoành tráng và sự kiện bán hàng theo mùa, nên được lấy làm mốc trong nhiều giáo trình.
Cửa hàng bách hoá đến Việt Nam
Mô hình này theo chân người Pháp tới Đông Dương. Ở Sài Gòn, Grands Magasins Charner, thường gọi tắt là GMC, nằm ở góc đường Charner và Bonard cũ (nay là Nguyễn Huệ và Lê Lợi). Toà nhà được xây lại năm 1924 và về sau người Sài Gòn quen gọi là Thương xá Tax. Toà nhà bị tháo dỡ năm 2016 để nhường chỗ cho các công trình mới của khu trung tâm, để lại nhiều tiếc nuối cho những người từng lớn lên cùng cầu thang gỗ và những quầy hàng của nó.
Ở Hà Nội, phố Tràng Tiền thời Pháp (khi ấy mang tên phố Paul Bert) là trục mua sắm của người châu Âu và giới khá giả. Sau năm 1954, tên gọi "bách hoá" trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ người Hà Nội qua các cửa hàng bách hoá tổng hợp của nhà nước. Chữ "bách hoá" (trăm thứ hàng) chính là cách dịch rất sát ý tưởng của Boucicaut: một nơi có đủ.
Góc nhìn hôm nay: những gì còn lại và bài học cho tiệm nhỏ
Le Bon Marché vẫn đứng ở góc rue de Sèvres, quận 7 Paris, và vẫn hoạt động như một cửa hàng bách hoá. Kể cả không mua gì, người mê lịch sử bán lẻ có thể ghé để nhìn giếng trời và cầu thang, rồi đi bộ sang quảng trường Boucicaut (square Boucicaut) ngay bên cạnh. Người muốn đọc thêm nên tìm bản dịch tiếng Việt của "Thiên đường của phụ nữ" và cuốn của Michael B. Miller đã nêu ở trên.
Một tiệm nhỏ ở Việt Nam hôm nay không thể xây giếng trời mái kính, nhưng vẫn học được ba điều cốt lõi từ Boucicaut:
- Ghi giá rõ ràng. Khách lạ không phải dò hỏi, không ngại bị "chặt chém". Đây vẫn là cách nhanh nhất để người mới dám bước vào.
- Để khách xem thoải mái. Không bám theo, không hỏi dồn. Người được xem tự do thường ở lâu hơn.
- Có chính sách đổi trả đơn giản và nói trước. Một dòng chữ "đổi trong 3 ngày nếu còn nguyên tem" làm khách dám mua thử món chưa quen.
Ba điều ấy từng là cách mạng ở Paris năm 1852. Hôm nay chúng là mức tối thiểu để giữ lòng tin của khách.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng bách hoá đầu tiên trên thế giới là gì?
Le Bon Marché ở Paris thường được coi là cửa hàng bách hoá hiện đại đầu tiên, gắn với mốc năm 1852 khi Aristide Boucicaut tham gia điều hành. Tuy vậy, một số cửa hàng ở Anh như Bainbridge's ở Newcastle cũng được nêu là ứng viên. Câu trả lời tuỳ vào định nghĩa cửa hàng bách hoá.
Aristide Boucicaut là ai?
Ông là thương nhân người Pháp, cùng vợ Marguerite phát triển Le Bon Marché từ một tiệm vải thành cửa hàng bách hoá lớn. Ông áp dụng giá cố định, vào tự do, đổi trả hàng và bán theo mùa. Ông mất năm 1877, bà Marguerite điều hành tiếp đến năm 1887.
Tiểu thuyết "Thiên đường của phụ nữ" của Zola nói về gì?
Tiểu thuyết in năm 1883 kể về một cửa hàng bách hoá lớn ở Paris và cô gái tỉnh lẻ vào làm nhân viên bán hàng. Cửa hàng hư cấu lấy cảm hứng từ Bon Marché và các cửa hàng cùng thời. Truyện cho thấy cả sức hút của mô hình mới lẫn cảnh tiệm nhỏ quanh đó lần lượt phá sản.
Thương xá Tax ở Sài Gòn có phải cửa hàng bách hoá không?
Có. Toà nhà vốn là Grands Magasins Charner thời Pháp, xây lại năm 1924 theo mô hình cửa hàng bách hoá. Sau này người Sài Gòn quen gọi là Thương xá Tax. Toà nhà bị tháo dỡ năm 2016.
Vì sao cửa hàng bách hoá lại bán giá cố định?
Giá cố định giúp bán nhanh với số lượng lớn, không tốn thời gian mặc cả và đối xử với mọi khách như nhau. Nó cũng giúp chủ cửa hàng kiểm soát được hàng nghìn nhân viên bán hàng. Mô hình này đi kèm lãi mỏng trên mỗi món nhưng quay vòng hàng nhanh.