Những hiệu thuốc cổ nhất châu Âu còn bán thuốc tới nay thường được kể gồm hiệu thuốc trong tu viện dòng Phanxicô ở Dubrovnik (Croatia), mở từ năm 1317, hiệu thuốc Raeapteek trên quảng trường Toà Thị chính ở Tallinn (Estonia), có tên trong sổ sách thành phố từ năm 1422, và hiệu thuốc của tu viện Santa Maria Novella ở Florence (Ý), mở cửa đón khách năm 1612. Cả ba sống lâu nhờ được che chở bởi một thiết chế bền vững, tu viện hoặc chính quyền thành phố, và nhờ nghề dược buộc phải có người học bài bản để nối nghiệp.
Nghề bào chế tách khỏi nghề thầy thuốc từ bao giờ
Thời Trung cổ sớm, ở châu Âu người chữa bệnh thường tự làm thuốc. Nghề bào chế thuốc, người Anh gọi là apothecary, dần tách ra thành nghề riêng ở các thành phố buôn bán lớn, nơi có hàng hương liệu, thảo dược nhập từ phương Đông.
Một mốc hay được nhắc là các quy định do hoàng đế Frederick II ban hành cho vương quốc Sicily vào khoảng thập niên 1230–1240, thường được gọi là sắc lệnh Salerno. Quy định này tách vai trò thầy thuốc và người bào chế: thầy thuốc không được làm chủ hiệu thuốc hay chia lợi với người bán thuốc, giá thuốc bị kiểm soát, và người bào chế phải tuân theo quy cách. Các nhà sử học ngành dược coi đây là một trong những văn bản sớm nhất tách hai nghề, dù năm ban hành và phạm vi áp dụng thực tế vẫn còn được bàn.
Việc tách nghề có ý nghĩa với chuyện sống lâu: hiệu thuốc trở thành một cơ sở có giấy phép, có sổ sách, chịu kiểm tra. Một cơ sở như vậy có thể được trao lại cho người kế nghiệp được đào tạo, chứ không biến mất khi một thầy thuốc qua đời.
Dubrovnik 1317: hiệu thuốc trong tu viện
Trong tu viện dòng Phanxicô ở đầu phố chính của thành cổ Dubrovnik có một hiệu thuốc mà tu viện ghi nhận có từ năm 1317. Nó thường được giới thiệu là một trong những hiệu thuốc lâu đời nhất châu Âu còn hoạt động. Ban đầu hiệu thuốc phục vụ các tu sĩ, sau mở cho cả dân trong thành. Dubrovnik khi ấy là nước cộng hoà thương mại Ragusa, thương thuyền đi khắp Địa Trung Hải nên có nguồn dược liệu dồi dào.
Tu viện giữ lại nhiều đồ nghề xưa: bình sứ, cối chày, sổ đơn thuốc, dụng cụ cân đong, trưng bày trong một gian bảo tàng nhỏ. Hiệu thuốc hiện vẫn bán thuốc và mỹ phẩm làm theo công thức truyền thống, bên cạnh thuốc hiện đại.
Điểm đáng chú ý: một tu viện có tuổi thọ dài hơn bất kỳ gia đình nào. Nó không chia gia tài, không có con cháu bất hoà, không cần tìm người kế nghiệp trong một dòng máu. Người nối nghiệp là tu sĩ được dòng tu đào tạo. Đây là một mô hình sống lâu khác hẳn tiệm gia đình.
Tallinn 1422: hiệu thuốc của thành phố và mười đời một dòng họ
Raeapteek, nghĩa là "hiệu thuốc Toà Thị chính", nằm ngay trên quảng trường trung tâm phố cổ Tallinn. Tên hiệu thuốc xuất hiện trong sổ sách thành phố năm 1422, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó còn có trước mốc đó. Hiệu thuốc thuộc về thành phố, được cho thuê lại cho người bào chế có tay nghề.
Theo tư liệu do chính hiệu thuốc giới thiệu, từ năm 1582 một người bào chế tên Johann Burchart đến từ Hungary nhận hiệu thuốc, và dòng họ Burchart giữ nó khoảng mười đời liên tiếp, đến đầu thế kỷ 20. Nhiều người trong dòng họ lấy cùng tên Johann Burchart, giống tục kế danh ở các tiệm cổ Nhật Bản. Nhà Burchart còn nổi tiếng là thầy thuốc giỏi; dân gian Tallinn kể nhiều chuyện về tài chữa bệnh của họ.
Hiệu thuốc Tallinn xưa bán những thứ ngày nay nghe lạ: rượu vang pha gia vị, nước thuốc ngâm thảo mộc, bột xương, cả những món như sáp ong và giấy. Một truyền thuyết phổ biến ở Tallinn kể rằng bánh hạnh nhân marzipan ra đời ở đây khi một người học việc pha chế ra để chữa cho một vị quan ốm. Các nhà sử học ẩm thực coi đây là truyền thuyết: marzipan có mặt ở nhiều nơi quanh Địa Trung Hải trước đó lâu. Nhưng chi tiết đúng là marzipan từng được bán trong hiệu thuốc như một thứ bổ dưỡng, vì đường và hạnh nhân thời ấy là hàng quý.
Florence: từ vườn thuốc tu viện đến cửa hàng mở cho khách
Các tu sĩ dòng Đa Minh đến Florence đầu thế kỷ 13 và dựng tu viện Santa Maria Novella. Như nhiều tu viện khác, họ trồng thảo dược, chưng cất nước hoa, làm thuốc mỡ và rượu thuốc cho tu viện và cho người ốm. Năm 1612, hiệu thuốc của tu viện chính thức mở cửa bán cho công chúng. Sản phẩm nổi tiếng nhất là các loại nước thơm, nước hoa hồng, xà phòng và rượu thảo mộc.
Đến thế kỷ 19, khi chính quyền Ý tịch thu nhiều tài sản của các dòng tu, hiệu thuốc được chuyển sang tay tư nhân và từ đó hoạt động như một doanh nghiệp. Gian hàng cũ với trần vẽ bích hoạ, tủ gỗ và bình sứ vẫn được giữ, thành một điểm tham quan ở Florence.
Trường hợp Florence cho thấy một con đường sống khác: khi thiết chế che chở (tu viện) không còn, tiệm chuyển sang mô hình kinh doanh, giữ cái tên và các công thức cũ làm tài sản chính.
So sánh ba mô hình sống lâu
| Hiệu thuốc | Mốc theo tư liệu | Ai che chở | Cách truyền nghề |
|---|---|---|---|
| Tu viện Phanxicô, Dubrovnik | 1317 | Dòng tu | Tu sĩ được dòng tu đào tạo, sau có dược sĩ ngoài dòng |
| Raeapteek, Tallinn | 1422 (có tên trong sổ thành phố) | Chính quyền thành phố cho thuê | Một dòng họ bào chế khoảng mười đời, từ 1582 đến đầu thế kỷ 20 |
| Santa Maria Novella, Florence | 1612 (mở cho công chúng) | Dòng tu, sau là tư nhân | Giữ công thức và tên hiệu, đổi chủ sở hữu |
Ngoài ba nơi trên, nhiều thành phố châu Âu có hiệu thuốc tự nhận lâu đời nhất nước mình, chẳng hạn một số hiệu thuốc ở Đức nêu mốc từ thế kỷ 13. Khi đọc các danh hiệu này, nên để ý họ tính theo năm nào: năm có tên trong văn bản, năm lập theo truyền thống, hay năm mở cho công chúng.
Đồ nghề của một hiệu thuốc xưa
- Bình albarello: bình gốm tráng men hình trụ, thắt nhẹ ở giữa cho dễ cầm, ghi tên vị thuốc. Bình đẹp nhất làm ở Ý và Tây Ban Nha thời Phục Hưng, nay là đồ sưu tầm.
- Cối chày đồng hoặc đá: nghiền dược liệu. Hình cối chày thành biểu tượng của nghề dược ở nhiều nước.
- Cân tiểu ly và quả cân: độ chính xác của liều quyết định thuốc hay độc.
- Bàn chưng cất: làm nước cất thảo mộc, rượu thuốc.
- Sổ đơn và sổ dược điển: ghi công thức, liều, ngày bán. Những cuốn sổ này là kho tư liệu lịch sử y học.
Một thứ hay thấy trong hiệu thuốc xưa ở châu Âu là theriac, thứ thuốc pha từ hàng chục vị, được tin là giải mọi chất độc. Ngày nay y học không công nhận công dụng ấy, nhưng việc pha theriac từng được giám sát công khai ở một số thành phố để chống làm giả, giống một nghi lễ của nghề.
Góc nhìn hôm nay: ghé hiệu thuốc cổ và nhìn lại tiệm thuốc quanh nhà
Ai đến Dubrovnik, Tallinn hay Florence có thể ghé các hiệu thuốc này: phần trưng bày đồ nghề cổ thường mở cho khách xem, chỉ cần nhớ đây vẫn là nơi bán thuốc nên giữ yên lặng. Bảo tàng Lịch sử Dược học ở Heidelberg (Đức), nằm trong lâu đài Heidelberg, là nơi xem đầy đủ hơn về hiệu thuốc châu Âu qua các thời.
Ở Việt Nam, nghề thuốc bắc, thuốc nam có những phố riêng như phố Lãn Ông ở Hà Nội hay khu Hải Thượng Lãn Ông ở Chợ Lớn. Điểm chung với các hiệu thuốc cổ châu Âu là sự tin cậy: một tiệm thuốc sống lâu vì khách tin rằng cân đúng, vị thuốc đúng, người bán hiểu nghề. Với bất kỳ tiệm nhỏ nào, đó là bài học căn bản. Riêng với thuốc, mọi lời khuyên chữa bệnh vẫn nên đến từ thầy thuốc và dược sĩ có chứng chỉ hành nghề.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu thuốc lâu đời nhất châu Âu ở đâu?
Hiệu thuốc trong tu viện dòng Phanxicô ở Dubrovnik, Croatia, với mốc năm 1317, thường được nhắc là một trong những hiệu thuốc lâu đời nhất châu Âu còn hoạt động. Raeapteek ở Tallinn (có tên trong sổ thành phố năm 1422) và Santa Maria Novella ở Florence (mở cho công chúng năm 1612) cũng thường được kể đến.
Raeapteek Tallinn có gì đặc biệt?
Raeapteek nằm trên quảng trường Toà Thị chính Tallinn và có tên trong sổ sách thành phố từ năm 1422. Theo tư liệu của hiệu thuốc, dòng họ Burchart giữ hiệu thuốc khoảng mười đời từ năm 1582, và nơi này vẫn bán thuốc cùng một gian trưng bày đồ xưa.
Marzipan có phải ra đời ở hiệu thuốc Tallinn không?
Đó là truyền thuyết địa phương. Marzipan đã có ở vùng Địa Trung Hải từ trước, nhưng đúng là từng được bán trong các hiệu thuốc châu Âu như một món bổ dưỡng vì đường và hạnh nhân là hàng quý.
Bình albarello là gì?
Albarello là bình gốm tráng men hình trụ, thắt nhẹ ở giữa, dùng đựng dược liệu trong hiệu thuốc châu Âu xưa. Những bình làm ở Ý và Tây Ban Nha thời Phục Hưng có hoa văn đẹp và nay là đồ sưu tầm có giá.
Vì sao nghề dược tách khỏi nghề thầy thuốc?
Tách hai nghề giúp kiểm soát giá thuốc, tránh việc thầy thuốc kê đơn để kiếm lời từ thuốc, và buộc người bào chế theo quy cách. Các quy định thời hoàng đế Frederick II ở Sicily thế kỷ 13 thường được coi là mốc sớm của việc tách này.