Bertrand Lisbon 1732: hiệu sách lâu đời nhất thế giới còn mở cửa

Hiệu sách lâu đời nhất thế giới còn mở cửa, theo công nhận của Sách kỷ lục Guinness, là Livraria Bertrand ở khu Chiado, Lisbon (Bồ Đào Nha), lập năm 1732. Tiệm mất trắng trong trận động đất năm 1755, phải dời đi chỗ tạm, rồi từ năm 1773 trụ lại trên con phố nay gọi là Rua Garrett và bán sách ở đó tới hôm nay. Câu chuyện của Bertrand là câu chuyện một hiệu sách sống qua thảm hoạ, qua đổi chủ và qua cả thời bán sách trên mạng.

Từ một người bán sách Pháp ở Lisbon

Năm 1732, Pedro Faure, một người bán sách gốc Pháp, mở tiệm ở Lisbon. Thế kỷ 18, nhiều người bán sách Pháp làm ăn ở các thủ đô châu Âu vì tiếng Pháp là ngôn ngữ của giới đọc sách và sách Pháp là mặt hàng được săn. Về sau tiệm vào tay gia đình Bertrand, cũng gốc Pháp, có quan hệ thông gia với nhà Faure, và cái tên Bertrand gắn với tiệm từ đó.

Tên tiệm không phải tên người sáng lập. Đó là một điều đáng để ý: tiệm sống lâu thường gắn với tên của đời chủ làm nó nổi tiếng nhất, không nhất thiết là đời đầu tiên.

Trận động đất 1755 và lần làm lại từ đầu

Sáng ngày 1 tháng 11 năm 1755, ngày lễ Các Thánh, Lisbon bị một trận động đất rất mạnh, sau đó là sóng thần từ sông Tejo tràn vào và những đám cháy kéo dài nhiều ngày. Phần lớn trung tâm thành phố bị phá huỷ, số người chết ước tính hàng chục nghìn. Thảm hoạ này làm rung chuyển cả tư tưởng châu Âu thời ấy; Voltaire viết về nó trong bài thơ về thảm hoạ Lisbon và trong Candide.

Tiệm sách cũng mất. Gia đình chủ tiệm tạm bán sách ở một nơi khác trong lúc thành phố được xây lại theo quy hoạch mới của thủ tướng Pombal, với phố thẳng, nhà có khung chịu động đất. Năm 1773 tiệm chuyển về con phố ở Chiado, khu đồi phía tây trung tâm, và ở lại đó đến nay. Từ đó tới giờ là hơn 250 năm cùng một con phố.

Chiado: một khu phố làm nên hiệu sách

Chiado trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 là khu của nhà hát, quán cà phê, tiệm may và hiệu sách. Giới viết lách Lisbon tụ tập quanh đây. Bertrand trở thành một chỗ gặp gỡ của người cầm bút: họ đến mua sách, đọc sách mới nhập từ Paris, và ngồi bàn chuyện. Ngay gần đó là quán cà phê A Brasileira, nơi có tượng đồng nhà thơ Fernando Pessoa ngồi bên bàn ngoài hiên, dựng năm 1988.

Năm 1988 Chiado còn trải qua một vụ cháy lớn thiêu rụi nhiều toà nhà cổ. Khu phố được dựng lại trong những năm sau theo thiết kế của kiến trúc sư Álvaro Siza, giữ mặt tiền và tinh thần cũ. Một hiệu sách sống lâu như vậy thật ra là nhờ cả một khu phố được giữ.

Bertrand ngày nay: tiệm cổ trong lòng một chuỗi

Tiệm ở Chiado nay là cửa hàng đầu của một chuỗi hiệu sách mang tên Bertrand khắp Bồ Đào Nha. Bên trong là những gian phòng nối tiếp nhau, kệ gỗ cao, trần thấp. Năm 2011, Guinness công nhận đây là hiệu sách lâu đời nhất còn hoạt động. Nhiều khách đến mua một cuốn sách rồi xin đóng con dấu kỷ niệm của tiệm vào trang đầu, như một cách mang một mẩu lịch sử về nhà.

Chuyện tiệm trở thành một phần của chuỗi lớn cũng là bài học. Hiệu sách độc lập rất khó sống bằng sức một gia đình qua nhiều thế kỷ: lãi trên mỗi cuốn sách mỏng, sách tồn đọng nhiều, khách ngày càng mua trên mạng. Gắn với một hệ thống lớn hơn giúp tiệm có nguồn hàng, có vốn, và vẫn giữ được mặt tiền cũ ở phố cũ.

Những hiệu sách lâu đời khác hay bị nhầm

Danh hiệu "hiệu sách cổ nhất" dễ gây tranh luận vì mỗi tiệm tính theo một kiểu: năm lập, năm đổi tên, có liên tục hay từng đóng cửa. Bảng dưới gom vài cái tên thường được nhắc và cho thấy vì sao chúng khác nhau.

Livraria Lello ở Porto là ví dụ hay về chuyện tiếng tăm và sự thật lệch nhau. Nhiều năm người ta kể rằng cầu thang của tiệm là cảm hứng cho trường phù thuỷ trong truyện Harry Potter, vì tác giả J.K. Rowling từng sống ở Porto đầu thập niên 1990. Năm 2020, chính bà viết trên mạng xã hội rằng mình chưa từng đến hiệu sách đó. Lời đồn vẫn kéo khách đến xếp hàng, nhưng người viết tử tế nên ghi rõ đó là lời đồn.

Shakespeare and Company thì cho thấy một kiểu "sống lâu" khác: một cái tên được hồi sinh. Tiệm cũ của Sylvia Beach, nơi in lần đầu tiểu thuyết Ulysses của James Joyce năm 1922, đóng cửa thời Đức chiếm Paris. Tiệm mới của George Whitman nhận lại tên ấy để tưởng nhớ. Tên hiệu đi tiếp dù tiệm không liên tục.

Vì sao hiệu sách khó sống lâu hơn tiệm khác

• Lãi mỏng, vốn chôn nhiều. Một hiệu sách phải bày hàng nghìn đầu sách, phần lớn bán chậm. Tiền nằm trên kệ.
• Hàng đổi liên tục. Sách mới ra mỗi tuần; người bán phải đọc, chọn, đổi kệ không ngừng. Đó là lao động trí óc khó thay bằng máy.
• Cạnh tranh từ nhiều phía: sách trên mạng, sách điện tử, chuỗi lớn giảm giá.
• Tiền thuê mặt bằng. Hiệu sách cần mặt bằng rộng ở chỗ đông, đúng loại mặt bằng tăng giá nhanh nhất.

Những hiệu sách sống lâu thường có ít nhất một trong các lợi thế: sở hữu mặt bằng, có tên tuổi khiến khách du lịch tìm đến, có cộng đồng người đọc trung thành tổ chức sự kiện tại tiệm, hoặc dựa vào một chuỗi có vốn.

Góc nhìn hôm nay: người đọc và người bán sách mang về gì

Với người bán sách nhỏ, ba điều rút ra từ Bertrand và các tiệm cùng lứa:

1. Gắn với một khu phố có nhịp đọc. Chiado có nhà hát, quán cà phê, trường học. Một hiệu sách đứng cạnh những chỗ người ta ngồi lâu sẽ dễ sống hơn đứng cạnh chỗ người ta đi vội.
2. Làm cho cái cũ thành trải nghiệm. Con dấu kỷ niệm của Bertrand không tốn bao nhiêu nhưng làm khách nhớ. Tiệm nhỏ có thể có con dấu riêng, tờ đánh dấu sách tự in, góc giới thiệu sách do chủ tiệm tự chọn.
3. Đừng sợ liên kết. Giữ được tiệm và tên dưới mái của một hệ thống lớn hơn vẫn tốt hơn đóng cửa.

Ở Việt Nam, người mê sách có thể đi dạo các phố sách như phố Đinh Lễ ở Hà Nội hay đường sách Nguyễn Văn Bình ở Thành phố Hồ Chí Minh, để ý những quầy sách cũ đã bám phố nhiều năm, và hỏi chủ quầy về những cuốn khó tìm. Còn nếu đến Lisbon, hãy dành nửa ngày cho Chiado: Bertrand, quán cà phê có tượng Pessoa, và những con dốc lát đá dẫn xuống sông Tejo, nơi năm 1755 sóng thần đã tràn lên.