Quán trọ ven đường, tiếng Tây Ban Nha gọi là venta, là nơi xảy ra nhiều cảnh nổi tiếng nhất trong "Don Quixote" của Miguel de Cervantes. Ngay chuyến đi đầu, chàng hiệp sĩ tưởng một quán trọ là lâu đài và được chủ quán "phong hiệp sĩ". Về sau, quán của Juan Palomeque thành nơi Sancho bị tung chăn, nơi Don Quixote chém túi rượu, và nơi hàng loạt câu chuyện gặp nhau. Đọc kỹ các quán trọ, ta thấy cả đời sống buôn bán trên đường cái Tây Ban Nha cuối thế kỷ 16.
Venta là gì
Thời Cervantes, Tây Ban Nha có hai kiểu quán trọ chính. Mesón nằm trong thị trấn. Venta nằm dọc đường cái giữa đồng, cách nhau khoảng một ngày đường, phục vụ người chở hàng bằng la, người đi buôn, lính, khách hành hương. Venta thường là một khu nhà thấp quây quanh sân, có chuồng cho súc vật, gian bếp chung và vài phòng ngủ đơn sơ. Nhiều quán bán chủ yếu rơm và lúa mạch cho la ngựa; đồ ăn cho người thì khách nhiều khi tự mang theo.
Cervantes biết rõ thế giới này. Những năm cuối thập niên 1580 và thập niên 1590, ông làm nhân viên thu mua lương thực cho hạm đội Tây Ban Nha rồi đi thu thuế ở vùng Andalusia, ngày ngày trên lưng ngựa qua các đường cái và nghỉ ở các venta. Phần lớn chi tiết về quán trọ trong tiểu thuyết đến từ trải nghiệm ấy.
Quán thứ nhất: lâu đài và lễ phong hiệp sĩ
Trong chương 2 và 3 của phần một (in năm 1605), sau một ngày đi đường, Don Quixote tới một venta lúc chiều tối. Đầu óc đầy truyện hiệp sĩ, ông thấy nó thành lâu đài có tháp và hào. Hai người phụ nữ đứng ở cửa thành tiểu thư quý phái. Tiếng tù của người chăn lợn thành tiếng kèn chào đón.
Chủ quán là một người từng trải, hiểu ngay khách bị lẫn nên chiều theo cho vui và cho êm chuyện. Don Quixote đòi được phong hiệp sĩ. Chủ quán làm lễ, dùng cuốn sổ ghi rơm và lúa mạch bán cho người chở hàng thay cho sách kinh. Chi tiết này buồn cười mà rất thật: thứ quý nhất trong quán trọ là cuốn sổ ghi nợ, ghi bán.
Bài học về tiền
Khi Don Quixote rời quán mà không trả tiền, vì trong truyện hiệp sĩ chưa bao giờ thấy ai trả tiền trọ, chủ quán khuyên ông lần sau phải mang theo tiền và áo sạch, vì hiệp sĩ trong sách không viết những thứ đó chẳng phải vì họ không có. Đây là một trong những câu nói thực tế nhất của cuốn sách, và nó do một người bán quán nói ra.
Quán của Juan Palomeque: nơi mọi chuyện va nhau
Quán trọ thứ hai quan trọng hơn nhiều. Từ chương 16, chủ thầy Don Quixote về nghỉ ở venta của Juan Palomeque, người được gọi là "thằng Thuận Tay Trái". Quán có vợ chủ quán, con gái và cô hầu Maritornes người vùng Asturias. Đây là bối cảnh của một chuỗi cảnh hỗn loạn.
| Cảnh | Chuyện gì xảy ra | Góc buôn bán |
|---|---|---|
| Đêm hỗn loạn trên gác | Maritornes hẹn một người chở hàng, nhầm giường, cả quán đánh nhau trong bóng tối | Quán trọ ngủ chung, người lạ nằm cạnh nhau |
| Dầu thánh Fierabrás | Don Quixote nấu "thuốc thần" từ dầu, rượu, muối, hương thảo, uống vào thì nôn thốc tháo | Khách tự dùng bếp và nguyên liệu của quán |
| Sancho bị tung chăn | Don Quixote không trả tiền rồi bỏ đi; khách trong quán tung Sancho lên trong tấm chăn; chủ quán giữ túi đồ của Sancho | Giữ đồ của khách để trừ nợ |
| Trận chiến với túi rượu | Lúc quay lại quán, Don Quixote mơ ngủ chém nát mấy túi da đựng rượu vì tưởng là gã khổng lồ | Chủ quán đòi bồi thường số rượu đổ |
Lần thứ hai Don Quixote ghé quán, từ khoảng chương 32 đến chương 46, venta biến thành nơi gặp gỡ của cả một dàn nhân vật: Cardenio, Dorotea, Luscinda, Don Fernando, người lính từng bị bắt làm tù binh ở Algiers kể chuyện mình, một vị thẩm phán và con gái. Các mối tình rối ren được gỡ ngay trong sân quán. Một bản thảo truyện "Kẻ tò mò vô duyên" bị khách nào đó bỏ quên trong rương của chủ quán, và vị cha xứ lấy ra đọc to cho mọi người nghe.
Vì sao Cervantes chọn quán trọ làm sân khấu
Quán trọ ven đường là nơi duy nhất mà một quý tộc, một cô gái bỏ trốn, một tù binh, một người chở hàng và một cô hầu có thể ở cùng một mái nhà một đêm. Nó là ngã tư của mọi tầng lớp. Với người viết tiểu thuyết, đó là bối cảnh lý tưởng để cho các câu chuyện khác nhau va vào nhau mà không cần giải thích vì sao họ gặp nhau.
Quán trọ cũng là nơi người ta kể chuyện và đọc sách cho nhau nghe. Chủ quán Juan Palomeque thú nhận ông rất thích nghe đọc truyện hiệp sĩ vào mùa gặt, khi thợ gặt tụ lại quán nghỉ trưa. Chi tiết ấy cho thấy văn chương thời đó sống không chỉ trong thư viện mà trong quán xá, qua giọng đọc to của người biết chữ.
Phần hai: quán trọ chỉ còn là quán trọ
Ở phần hai (in năm 1615), một thay đổi nhỏ mà thú vị: Don Quixote thường nhìn quán trọ đúng là quán trọ, không còn tưởng là lâu đài. Một cảnh nổi bật diễn ra ở venta: gánh rối của "thầy Pedro" cùng con khỉ biết bói. Đang xem diễn tích hiệp sĩ, Don Quixote nổi máu nghĩa hiệp, rút kiếm chém tan đám con rối Moor.
Lần này ông trả tiền. Thầy Pedro kể giá từng con rối bị chém, và Don Quixote đồng ý bồi thường. Sau đó người đọc biết thầy Pedro thực ra là Ginés de Pasamonte, tên tù khổ sai mà chính Don Quixote từng giải thoát ở phần một. Từ chỗ không chịu trả tiền trọ ở phần một đến chỗ chịu đền thiệt hại ở phần hai, nhân vật đã đi một quãng dài về phía thực tế.
Venta hôm nay ở La Mancha
Ở xứ La Mancha, thuộc vùng Castilla–La Mancha ngày nay, có nhiều quán nhận là "venta của Don Quixote". Nổi tiếng nhất là Venta del Quijote ở Puerto Lápice, tỉnh Ciudad Real, một khu nhà quây quanh sân kiểu xưa, gắn với lễ phong hiệp sĩ ở chương 3. Cervantes không ghi rõ quán ở đâu, nên các địa điểm này nên được xem là nơi gợi nhớ, không phải nơi được xác nhận.
Dọc "Con đường Don Quixote", tuyến du lịch đi qua các làng La Mancha, du khách có thể thấy những venta cũ còn giữ sân trong, giếng nước, chuồng la. Đây là cách dễ nhất để hình dung không gian Cervantes tả.
Đọc lại hôm nay: người bán quán là người tỉnh táo nhất
- Chủ quán là người hiểu chuyện: cả hai chủ quán đều biết khách của mình lẫn lộn, nhưng xử lý mềm mỏng để giữ quán yên. Đó là kỹ năng của người bán hàng lâu năm với khách khó.
- Sổ sách là trung tâm: cuốn sổ ghi rơm và lúa mạch thành sách lễ. Tiệm nhỏ nào cũng sống nhờ cuốn sổ ấy.
- Đền bù sòng phẳng: cảnh túi rượu và cảnh con rối đều kết bằng chuyện tính tiền thiệt hại. Thoả thuận rõ ràng từ đầu đỡ cãi nhau về sau.
- Đọc thêm: các chương 2–3, 16–17 và 32–46 của phần một, chương 25–27 của phần hai là đủ để thấy trọn đời sống quán trọ trong cuốn sách.
Câu hỏi thường gặp
Don Quixote được phong hiệp sĩ ở đâu?
Ở một quán trọ ven đường trong chương 3 phần một. Don Quixote tưởng quán là lâu đài, và chủ quán chiều theo, làm lễ phong hiệp sĩ bằng cuốn sổ ghi rơm và lúa mạch thay sách kinh.
Venta là gì?
Venta là quán trọ ven đường cái ở vùng nông thôn Tây Ban Nha, phục vụ người chở hàng, khách buôn, lữ khách. Khác với mesón là quán trọ trong thị trấn.
Vì sao Sancho bị tung chăn?
Ở quán của Juan Palomeque, Don Quixote không chịu trả tiền vì cho rằng hiệp sĩ không phải trả tiền trọ rồi bỏ đi. Mấy vị khách trong quán bắt Sancho tung lên trong tấm chăn, và chủ quán giữ túi đồ của Sancho.
Cervantes biết về quán trọ từ đâu?
Những năm cuối thế kỷ 16, Cervantes làm nhân viên thu mua lương thực và thu thuế, đi khắp vùng Andalusia và nghỉ ở nhiều quán trọ ven đường. Trải nghiệm ấy đi vào tiểu thuyết.
Quán trọ trong Don Quixote có thật không?
Cervantes không ghi tên quán cụ thể. Ở La Mancha có nhiều quán tự nhận là quán trong truyện, như Venta del Quijote ở Puerto Lápice, nhưng đó là nơi gợi nhớ, chưa được xác nhận.