Bureau de tabac là cửa hàng được nhà nước Pháp cấp quyền bán lẻ thuốc lá, nhận ra từ xa nhờ tấm biển đỏ hình thoi gọi là "carotte". Vì Pháp giữ độc quyền thuốc lá từ thế kỷ 17, chỉ những người bán được cấp phép, gọi là buraliste, mới được bán thứ hàng này, với giá do nhà nước định chung cả nước. Ngày nay tiệm tabac còn bán tem, báo, vé số, nhận nộp thuế, tiền phạt và nhiều dịch vụ khác, nhiều tiệm gắn liền với một quầy cà phê nhỏ của khu phố hay của làng.
Bureau de tabac là gì
Chữ bureau de tabac nghĩa đen là "phòng bán thuốc lá", người Pháp gọi tắt là "le tabac". Đây không phải một tiệm buôn bình thường. Người chủ ký hợp đồng với cơ quan hải quan Pháp, được coi là người đại diện của nhà nước trong việc bán lẻ thuốc lá. Họ không tự định giá, không tự nhập thuốc lá từ đâu cũng được, và phải tuân theo quy định về vị trí, giờ bán, cấm bán cho người dưới 18 tuổi.
Một tiệm tabac có thể đứng riêng, nhưng rất thường gặp những dạng kết hợp:
- Bar-tabac hoặc café-tabac: quầy bán thuốc lá nằm trong một quán bar, khách vào uống ly cà phê đứng ở quầy, mua tờ báo, vé số.
- Tabac-presse: kết hợp với sạp báo, tạp chí.
- Tabac trong làng: ở vùng quê, tiệm tabac nhiều khi kiêm luôn tạp hoá, điểm gửi bưu kiện, chỗ để lại lời nhắn.
Số tiệm tabac đã giảm nhiều so với các thập niên trước, khi lượng người hút thuốc ở Pháp đi xuống. Theo số liệu của nghiệp đoàn những người bán thuốc lá, cả nước còn khoảng hai mươi ba nghìn tiệm vào đầu thập niên 2020.
Độc quyền thuốc lá: gốc rễ của tấm giấy phép
Năm 1674, dưới triều vua Louis XIV, bộ trưởng tài chính Jean-Baptiste Colbert lập độc quyền nhà nước về sản xuất và buôn bán thuốc lá. Mục đích chủ yếu là thu tiền cho ngân khố: thuốc lá lúc ấy đang lan nhanh ở châu Âu, đánh thuế qua độc quyền là cách thu chắc chắn.
Độc quyền được giao cho các công ty thầu thuế, bị bãi bỏ một thời gian sau Cách mạng Pháp, rồi được Napoléon lập lại vào năm 1810. Từ đó suốt thế kỷ 19 và 20, nhà nước nắm việc sản xuất và phân phối, và mạng lưới tiệm được cấp phép trở thành kênh bán lẻ duy nhất. Về sau phần sản xuất được tư nhân hoá và mở cửa theo quy định của Liên minh châu Âu, nhưng phần bán lẻ vẫn giữ nguyên nguyên tắc: muốn bán thuốc lá ở Pháp phải là buraliste.
Truyền thống cấp phép cũng giải thích vì sao giấy phép tabac từng gắn với những người được nhà nước ưu đãi. Sau các cuộc chiến tranh lớn, có thời gian giấy phép được ưu tiên cấp cho thương binh, quả phụ. Ngày nay việc mua lại một tiệm tabac là chuyện chuyển nhượng kinh doanh, có điều kiện và thủ tục do nhà nước quản lý.
Tấm biển "carotte"
Dấu hiệu nhận biết tiệm tabac là tấm biển đỏ hình thoi dài treo trước cửa, gọi là carotte, nghĩa là "củ cà rốt". Có hai cách giải thích thường gặp về cái tên. Cách thứ nhất cho rằng ngày trước thuốc lá được bán dưới dạng những bó lá cuộn chặt, thon hai đầu, gọi là "carotte de tabac", người mua tự cạo hoặc thái ra dùng. Cách thứ hai kể rằng người ta từng bỏ lát cà rốt vào hũ thuốc lá cho ẩm. Cách giải thích thứ nhất được nhiều nhà nghiên cứu xem là có cơ sở hơn, còn chuyện lát cà rốt nghe vui tai nhưng khó kiểm chứng.
Biển carotte được quy định về hình dáng và màu sắc, trở thành dấu hiệu chung của cả mạng lưới. Người Pháp nhìn hình thoi đỏ từ đầu phố là biết chỗ nào mua được tem, vé số hay nộp tiền phạt.
Bán gì, làm dịch vụ gì
Nếu chỉ bán thuốc lá, nhiều tiệm tabac đã không sống nổi. Thực tế, quầy tabac là một điểm dịch vụ đa năng của khu phố:
| Nhóm | Ví dụ |
|---|---|
| Hàng độc quyền, có kiểm soát | Thuốc lá, xì gà, thuốc lá cuốn, với giá nhà nước công bố, giống nhau mọi tiệm trên đất liền Pháp |
| Giấy tờ, tem | Tem thư, tem thuế (dù nhiều loại đã chuyển sang bản điện tử) |
| Vé số, cá cược | Xổ số và cá cược thể thao của công ty xổ số quốc gia |
| Báo chí | Báo ngày, tạp chí, đặc biệt ở tiệm tabac-presse |
| Thanh toán công | Nộp tiền thuế, tiền phạt, hoá đơn dịch vụ công bằng tiền mặt hoặc thẻ, có giới hạn số tiền |
| Dịch vụ khác | Thẻ nạp điện thoại, vé xe công cộng ở một số thành phố, điểm gửi nhận bưu kiện, mở tài khoản thanh toán đơn giản |
Việc nộp thuế và tiền phạt ở tabac là một thay đổi đáng chú ý. Từ năm 2020, cơ quan thuế Pháp hợp tác với mạng lưới buraliste để người dân trả các khoản thu công ở tiệm gần nhà, thay cho quầy thu ngân của kho bạc đã đóng bớt nhiều nơi. Mức trần cho thanh toán tiền mặt được quy định rõ, thường được nhắc là 300 euro mỗi lần. Ở vùng quê, nơi bưu điện và ngân hàng đã rút đi, tiệm tabac trở thành một trong những quầy dịch vụ công cuối cùng.
Ai đứng quầy
Buraliste thường là chủ tiệm kiêm người đứng quầy, nhiều tiệm do vợ chồng cùng làm. Họ mở cửa sớm, đôi khi từ sáu bảy giờ sáng để kịp người đi làm mua báo, và đóng vào buổi tối. Ở quán bar-tabac, công việc nặng hơn: vừa pha cà phê, rót bia, vừa bán vé số, vừa trả lời câu hỏi về tiền phạt đỗ xe.
Nghề này có những đòi hỏi riêng. Người bán phải kiểm tra tuổi khi bán thuốc lá và vé số, tuân thủ quy định bao bì trơn không logo áp dụng từ năm 2017, không quảng cáo thuốc lá. Tiệm giữ nhiều tiền mặt và hàng giá trị cao nên phải lo an ninh. Mấy năm gần đây, nhà nước và nghiệp đoàn có các chương trình hỗ trợ buraliste chuyển đổi, bán thêm hàng hoá và dịch vụ để bớt phụ thuộc vào thuốc lá, khi chính sách y tế công cộng nhắm tới việc giảm hút thuốc.
Vai trò trong làng và khu phố
Ở Pháp, quán bar-tabac từng được coi là một trong những trung tâm của đời sống làng, cùng với nhà thờ, toà thị chính và tiệm bánh mì. Người ta tới đó đọc báo buổi sáng, bàn chuyện bóng đá, xem kết quả xổ số, hỏi thăm nhau. Khi một làng mất tiệm bar-tabac cuối cùng, báo chí địa phương thường viết về nó như mất đi một chỗ gặp gỡ.
Cũng phải nói thẳng: mặt hàng chính của tabac là thứ gây hại cho sức khoẻ, và vai trò của nó đang thay đổi chính vì xã hội Pháp hút thuốc ít đi. Tương lai của các tiệm phụ thuộc vào việc chúng chuyển từ "chỗ bán thuốc lá" sang "điểm dịch vụ gần nhà" nhanh tới đâu.
Điều gì đáng học từ mô hình tabac
Với người bán hàng nhỏ ở Việt Nam, mô hình tabac gợi vài ý có thể dùng:
- Dấu hiệu nhận diện chung: một hình dáng, một màu biển thống nhất giúp người ta tìm ra tiệm từ xa, không cần đọc chữ.
- Dịch vụ thay cho hàng: khi mặt hàng cũ giảm, tiệm sống tiếp nhờ làm điểm thu hộ, gửi nhận hàng, nạp thẻ. Lãi mỗi lần ít nhưng khách ghé đều.
- Vị trí gắn với chỗ ngồi: kết hợp quầy bán với một chỗ uống nước khiến khách ở lại lâu hơn và quay lại thường hơn.
Nếu tới Pháp, hãy để ý tấm biển hình thoi đỏ ở bất kỳ thị trấn nào, ghé vào một quán bar-tabac buổi sáng, đứng ở quầy với ly cà phê nhỏ và nhìn dòng người vào mua tem, nộp tiền phạt, dò vé số. Đó là một lát cắt rất thật của đời sống Pháp.
Câu hỏi thường gặp
Bureau de tabac là gì?
Bureau de tabac là cửa hàng được nhà nước Pháp cấp phép bán lẻ thuốc lá, chủ tiệm gọi là buraliste. Ngoài thuốc lá, tiệm còn bán tem, báo, vé số và nhận nộp thuế, tiền phạt, hoá đơn dịch vụ công.
Biển "carotte" của tiệm tabac là gì?
Đó là tấm biển đỏ hình thoi dài treo trước mọi tiệm tabac ở Pháp. Tên gọi được cho là bắt nguồn từ những bó lá thuốc cuộn thon hai đầu ngày xưa gọi là "carotte de tabac".
Vì sao ở Pháp chỉ tiệm tabac được bán thuốc lá?
Pháp có độc quyền nhà nước về thuốc lá từ năm 1674 dưới thời Colbert. Phần bán lẻ vẫn được kiểm soát qua mạng lưới buraliste ký hợp đồng với cơ quan hải quan, giá bán do nhà nước công bố.
Có thể nộp thuế, tiền phạt ở tiệm tabac không?
Có. Từ năm 2020, nhiều tiệm tabac nhận nộp thuế, tiền phạt và hoá đơn dịch vụ công bằng tiền mặt hoặc thẻ, với mức trần tiền mặt do quy định. Dịch vụ này đặc biệt hữu ích ở vùng quê không còn quầy kho bạc.
Bar-tabac khác tabac thường thế nào?
Bar-tabac là quầy bán thuốc lá nằm trong một quán bar hoặc quán cà phê, khách vừa uống nước vừa mua báo, vé số. Tabac thường chỉ là cửa hàng bán lẻ, không có chỗ ngồi uống.