Xà phòng bánh là chất béo đun với kiềm cho tới khi thành muối của axit béo, rồi đổ khuôn, cắt thành cục. Con người biết làm xà phòng từ thời cổ đại, nhưng phải tới cuối thế kỷ 19 cục xà phòng mới thành món hàng đóng gói riêng từng bánh trên kệ: trước đó người bán cắt từ một khối dài, cân theo trọng lượng. Sự thay đổi ấy đến từ ba thứ: xút rẻ nhờ công nghiệp hoá chất, việc bãi bỏ thuế xà phòng ở Anh, và ý tưởng gói từng bánh trong giấy in nhãn.
Mỡ, tro và nước: công thức cổ xưa
Các văn bản đất sét của người Lưỡng Hà đã mô tả việc đun dầu mỡ với tro cây để tạo ra chất tẩy rửa. Người Ai Cập cổ dùng hỗn hợp dầu và muối kiềm để tắm và chữa bệnh ngoài da. Người La Mã có xà phòng nhưng chủ yếu dùng để gội tóc, nhuộm tóc; tắm rửa thì họ thoa dầu rồi cạo bằng que kim loại.
Nguyên lý hoá học không đổi qua mấy nghìn năm. Chất béo gặp kiềm khi đun nóng sẽ tách thành glycerin và muối của axit béo. Muối này chính là xà phòng: một đầu thân nước, một đầu thân dầu, nên kéo được dầu mỡ bẩn ra khỏi da và vải rồi trôi theo nước. Phản ứng này được gọi là xà phòng hoá.
Kiềm thời xưa lấy từ tro cây hoặc tro rong biển ngâm nước. Kiềm từ tro gỗ chủ yếu là kali, cho xà phòng mềm, nhão. Muốn có xà phòng cứng thành bánh cần kiềm natri, lấy từ tro một số loài cây mọc ven biển ưa mặn hoặc từ khoáng natron.
Aleppo, Castile, Marseille: những cái nôi của xà phòng bánh
Thời trung đại, các vùng trồng ô liu quanh Địa Trung Hải làm xà phòng cứng từ dầu ô liu. Ở Aleppo thuộc Syria ngày nay, xà phòng dầu ô liu pha dầu nguyệt quế được làm thành khối lớn, phơi khô hàng tháng. Ở Castile của Tây Ban Nha, xà phòng dầu ô liu trắng nổi tiếng tới mức "xà phòng Castile" thành tên gọi chung cho loại xà phòng làm từ dầu thực vật.
Marseille ở miền nam nước Pháp là trung tâm xà phòng lớn của châu Âu. Năm 1688, dưới thời vua Louis XIV, một sắc lệnh hoàng gia quy định nguyên liệu được dùng làm xà phòng ở vùng này, trong đó yêu cầu dùng dầu ô liu nguyên chất và cấm mỡ động vật. Khối xà phòng Marseille vuông vức, đóng dấu ở các mặt, đến nay vẫn được làm và bán.
Khi xà phòng thành hàng rẻ
Suốt nhiều thế kỷ, xà phòng tốt là hàng đắt. Hai thay đổi lớn làm nó rẻ đi:
- Xút công nghiệp: cuối thế kỷ 18, nhà hoá học Pháp Nicolas Leblanc tìm ra cách làm sô-đa từ muối ăn. Nửa sau thế kỷ 19, phương pháp Solvay hiệu quả hơn thay thế dần. Kiềm natri rẻ và dồi dào, các nhà máy xà phòng mọc lên.
- Hiểu về chất béo: đầu thế kỷ 19, nhà hoá học Pháp Michel Eugène Chevreul nghiên cứu cấu tạo chất béo, giải thích được phản ứng xà phòng hoá. Người làm xà phòng chuyển từ kinh nghiệm sang công thức.
Ở Anh, xà phòng từng bị đánh thuế nặng trong gần hai thế kỷ, người làm xà phòng còn bị kiểm soát bằng việc niêm phong nồi nấu. Thuế này được bãi bỏ năm 1853. Giá xà phòng hạ, và cùng với phong trào vệ sinh công cộng giữa thế kỷ 19 khi người ta bắt đầu hiểu mối liên hệ giữa vệ sinh và dịch bệnh, xà phòng đi vào mọi gia đình.
Từ cắt cân ký sang bánh gói riêng
Trước thập niên 1880, ở tiệm tạp hoá Anh, xà phòng được bán dưới dạng khối dài. Người bán cắt một đoạn, cân, gói giấy báo. Khách không biết xà phòng của ai làm, chất lượng lúc tốt lúc xấu, có khi bị pha nhiều nước hay độn bột cho nặng cân.
Năm 1884, anh em nhà Lever ở Anh tung ra loại xà phòng cắt sẵn thành từng bánh, gói trong giấy có in tên và hình ảnh. Mỗi bánh cùng trọng lượng, cùng chất lượng, mang một cái tên dễ nhớ. Người mua không còn phải tin vào con dao của người bán, mà tin vào cái nhãn. Ý tưởng tưởng như nhỏ này là một trong những bước đầu của hàng tiêu dùng có thương hiệu: cùng thời, nhiều món khác cũng chuyển từ bán xá sang đóng gói sẵn.
Gói từng bánh còn mở đường cho quảng cáo đại chúng. Các hãng xà phòng cuối thế kỷ 19 là những khách hàng lớn nhất của báo chí và áp phích, mua cả tranh của hoạ sĩ để in quảng cáo.
| Thời kỳ | Xà phòng được bán thế nào |
|---|---|
| Cổ đại, trung đại | Làm ở nhà hoặc ở xưởng nhỏ, dùng trong gia đình, buôn bán giữa các vùng trồng ô liu |
| Thế kỷ 17–18 | Khối lớn ở các trung tâm như Marseille, Castile, Aleppo; ở Anh chịu thuế nặng |
| Giữa thế kỷ 19 | Xút rẻ, bỏ thuế ở Anh, nhà máy lớn, bán cắt theo cân ở tiệm |
| Cuối thế kỷ 19 | Bánh gói riêng có nhãn, quảng cáo trên báo và áp phích |
| Giữa thế kỷ 20 | Bột giặt tổng hợp thay xà phòng trong giặt giũ, bánh xà phòng chủ yếu để tắm rửa |
| Hiện nay | Sữa tắm, nước rửa tay chiếm phần lớn kệ; bánh xà phòng thủ công quay lại như hàng quà |
Cục xà bông ở Việt Nam
Ở Việt Nam, người xưa giặt giũ, gội đầu bằng bồ kết, tro bếp, quả bồ hòn. Xà phòng theo hàng Pháp vào nước ta cuối thế kỷ 19 và từ chữ savon mà có hai cách gọi: "xà phòng" ở miền Bắc, "xà bông" ở miền Nam. Đầu thế kỷ 20 đã có những nhà sản xuất xà phòng người Việt ở Sài Gòn cạnh tranh với hàng nhập.
Với nhiều thế hệ, "cục xà bông" là món đa dụng: giặt quần áo, rửa chén, tắm, gội. Thời bao cấp, xà phòng được phân phối theo tiêu chuẩn, có khi dùng tới miếng cuối cùng mỏng như lá, người ta dán mẩu cũ vào bánh mới để không phí. Từ thập niên 1990, bột giặt và nước rửa chén tràn ra thị trường, cục xà bông dần thu về đúng vai trò chính là để tắm và rửa tay.
Bánh xà phòng hôm nay trên kệ
Kệ chất tẩy rửa ở tiệm tạp hoá bây giờ có nhiều thứ gọi chung là "xà phòng" nhưng bản chất khác nhau:
- Xà phòng thật làm từ dầu mỡ và kiềm, có tính kiềm nhẹ.
- Bánh rửa tổng hợp (syndet) làm từ chất hoạt động bề mặt tổng hợp, độ pH gần với da hơn, thường được quảng bá là dịu nhẹ.
- Xà phòng giặt có thêm chất tẩy, chất độn, không dùng để tắm.
- Xà phòng thủ công làm theo mẻ nhỏ, giữ lại glycerin, thường đắt hơn và bán như quà.
Về rửa tay, khuyến cáo phổ thông của các cơ quan y tế công cộng là xoa xà phòng khắp lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón và móng ít nhất 20 giây rồi xả nước sạch. Bánh xà phòng thường hay nước rửa tay đều hiệu quả nếu rửa đúng cách. Bánh xà phòng dùng chung nên để trên khay thoát nước cho khô giữa các lần dùng.
Mẹo cho người bán
- Xếp xà phòng thơm xa khu thực phẩm khô như gạo, bánh, trà: hương liệu bay sang làm thức ăn ám mùi.
- Xà phòng giặt và xà phòng tắm để hai khu khác nhau, ghi rõ, tránh khách nhầm.
- Bánh xà phòng để lâu bị co, nứt, mất mùi; hàng nhập trước bán trước.
- Kho ẩm làm xà phòng chảy nhão và giấy gói lốm đốm, nên kê kệ cao, khô.
Góc nhìn hôm nay
Bánh xà phòng gói giấy là một trong những món hàng đầu tiên dạy người mua tin vào nhãn hơn là tin vào mắt mình. Ai thích lịch sử có thể tìm hiểu thêm về khu xưởng xà phòng cũ ở Marseille, hay làng công nhân Port Sunlight ở Anh, nơi một hãng xà phòng xây nhà cho công nhân cuối thế kỷ 19, nay là khu bảo tồn kiến trúc. Còn ở nhà, một mẻ xà phòng thủ công nhỏ làm theo hướng dẫn an toàn, có găng tay và kính vì xút rất ăn da, là cách hiểu phản ứng xà phòng hoá bằng chính tay mình.
Câu hỏi thường gặp
Xà phòng được làm từ gì?
Xà phòng làm từ dầu hoặc mỡ đun với kiềm, thường là xút (natri hydroxit) cho xà phòng cứng. Phản ứng tạo ra muối của axit béo, chính là xà phòng, và glycerin.
Xà phòng có từ bao giờ?
Từ thời cổ đại: văn bản của người Lưỡng Hà đã mô tả việc đun dầu mỡ với tro cây để làm chất tẩy rửa. Xà phòng bánh cứng từ dầu ô liu phát triển mạnh ở vùng Địa Trung Hải thời trung đại.
Vì sao gọi là xà phòng và xà bông?
Cả hai đều mượn từ chữ savon của tiếng Pháp. Miền Bắc quen nói xà phòng, miền Nam quen nói xà bông.
Xà phòng bánh gói riêng có từ khi nào?
Cuối thế kỷ 19. Năm 1884 anh em nhà Lever ở Anh bán xà phòng cắt sẵn từng bánh, gói giấy in nhãn, thay cho cách cắt từ khối lớn rồi cân như trước.
Rửa tay bằng xà phòng bánh có sạch bằng nước rửa tay không?
Nếu rửa đúng cách, xoa đủ các mặt tay ít nhất 20 giây rồi xả sạch, thì cả hai đều hiệu quả. Bánh xà phòng nên để ráo nước giữa các lần dùng.