"Thiên đường của các quý bà" (Au Bonheur des Dames) là tiểu thuyết Émile Zola in năm 1883, kể về một cửa hàng bách hoá khổng lồ ở Paris lớn lên và nuốt dần các tiệm nhỏ quanh nó. Zola dựng truyện sau khi đi khảo sát thật các cửa hàng bách hoá như Le Bon Marché và Grands Magasins du Louvre. Vì thế cuốn sách vừa là tiểu thuyết tình yêu, vừa là bản mô tả chi tiết hiếm có về cách bán lẻ hiện đại ra đời.
Cuốn sách trong bộ Rougon-Macquart
Đây là tập thứ mười một trong bộ hai mươi tiểu thuyết Rougon-Macquart, nơi Zola muốn viết lịch sử tự nhiên và xã hội của một gia đình dưới Đệ nhị Đế chế Pháp. Nhân vật chủ cửa hàng là Octave Mouret, người đã xuất hiện trong tập trước đó, "Nồi niêu" (Pot-Bouille, 1882). Ở tập này, Mouret là chủ một cửa hàng vải và thời trang đang bành trướng mạnh, tên là "Au Bonheur des Dames", nghĩa là "Hạnh phúc của các quý bà".
Nhân vật chính là Denise Baudu, một cô gái quê từ Valognes, vùng Normandie, lên Paris cùng hai em trai sau khi cha mẹ mất. Cô định nương nhờ người bác bán vải, nhưng tiệm của bác đang lụi tàn vì chính cửa hàng lớn bên kia đường. Cuối cùng Denise vào làm cô bán hàng ở cửa hàng của Mouret.
Zola đi khảo sát bán lẻ như một nhà báo
Zola nổi tiếng với cách viết dựa trên điều tra. Trước khi viết cuốn này, ông đi xem các cửa hàng bách hoá lớn ở Paris, hỏi chuyện người làm, ghi chép về cách bày hàng, tính lương, hoa hồng, ký túc xá nhân viên, giờ ăn, các đợt bán lớn. Sổ ghi chép này còn được lưu giữ và đã được xuất bản. Nhiều chi tiết trong tiểu thuyết, từ cách xếp các quầy đến cách giảm giá theo mùa, đều có gốc từ những ghi chép đó.
Le Bon Marché, cửa hàng mà Zola lấy nhiều chất liệu nhất, phát triển từ một tiệm vải năm 1852 dưới tay Aristide Boucicaut và vợ là Marguerite. Đến thập niên 1870, họ đã có toà nhà lớn chuyên dùng làm cửa hàng. Zola không chép nguyên một cửa hàng nào; ông ghép nhiều nơi thành một cửa hàng hư cấu.
Những "phát minh" bán lẻ trong tiểu thuyết
Đọc cuốn sách hôm nay, người làm bán lẻ sẽ thấy gần như mọi kỹ thuật quen thuộc của siêu thị và trung tâm thương mại đã có mặt từ năm 1883.
| Kỹ thuật trong tiểu thuyết | Cách Mouret dùng | Ngày nay gọi là |
|---|---|---|
| Giá ghi sẵn, không mặc cả | Mỗi món có giá cố định niêm yết | Giá niêm yết |
| Lãi thấp, bán nhanh | Hạ giá để vốn quay vòng nhiều lần | Bán số lượng lớn, vòng quay hàng tồn |
| Cho đổi trả | Khách mang hàng về, không ưng thì trả lại | Chính sách đổi trả |
| Đợt bán lớn theo chủ đề | Triển lãm đồ trắng, cả cửa hàng phủ khăn, vải, ren màu trắng | Mùa khuyến mãi, sự kiện theo chủ đề |
| Bày hàng làm khách lạc lối | Đổi chỗ các quầy để khách phải đi qua nhiều gian | Bố trí lối đi dẫn khách |
| Hàng mồi giá rẻ | Bán vài món dưới giá vốn để kéo khách vào | Sản phẩm mồi |
| Tiện nghi miễn phí | Phòng đọc, quầy giải khát, quà cho trẻ em | Dịch vụ giữ khách ở lâu |
| Hoa hồng cho người bán | Nhân viên được phần trăm trên số hàng bán ra | Hoa hồng doanh số |
Zola tả cảnh Mouret cố ý đặt những quầy bán chạy ở xa nhau, buộc khách đi xuyên qua cả cửa hàng. Khách vào mua một món, đi ra với nhiều món. Hơn một thế kỷ sau, các cửa hàng nội thất lớn vẫn làm đúng như vậy với lối đi một chiều.
Bên kia đường: những tiệm nhỏ bị nuốt dần
Phần cảm động nhất của tiểu thuyết không nằm trong cửa hàng lớn mà ở các tiệm nhỏ đối diện. Bác của Denise, ông Baudu, giữ tiệm vải "Le Vieil Elbeuf" theo lối cũ: tối, chật, hàng tốt nhưng giá cao, chủ tiệm tin vào sự tử tế và chữ tín. Ông cụ Bourras làm và sửa ô dù trong một căn nhà nhỏ mà Mouret cần mua để mở rộng.
Từng tiệm một sụp đổ. Cửa hàng lớn mở quầy bán đúng loại hàng của họ, giá rẻ hơn, bày đẹp hơn. Khách quen bỏ đi. Gia đình Baudu kiệt quệ, có người chết trong cảnh ấy. Bourras bị giải toả. Zola không đứng hẳn về phía nào: ông tả sự tàn nhẫn của cửa hàng lớn, nhưng cũng cho thấy tiệm nhỏ thua một phần vì không chịu thay đổi.
Một cuộc tranh luận chưa bao giờ cũ
Cuộc giằng co giữa tiệm nhỏ và cửa hàng lớn trong tiểu thuyết vẫn lặp lại ở mọi thời: siêu thị với tạp hoá, trung tâm thương mại với phố buôn bán, bán hàng trực tuyến với cửa hàng có mặt bằng. Đọc Zola giúp thấy rằng mỗi đợt thay đổi đều có người thắng, người thua, và người thua thường là những người giữ nghề cẩn thận nhất.
Đời người bán hàng trong cửa hàng lớn
Qua Denise, Zola tả kỹ đời sống của nhân viên bán hàng: ngủ ở ký túc xá trên tầng áp mái, ăn ở nhà ăn theo ca, bị phạt khi sai, bị đuổi việc hàng loạt vào mùa vắng. Người bán hàng cạnh tranh nhau giành khách để lấy hoa hồng. Những cô bán hàng trẻ bị đồng nghiệp chế giễu, bị khách khó tính hành.
Denise thành công nhờ kiên nhẫn và tử tế, và cô đề xuất với Mouret những cải tiến cho nhân viên: hỗ trợ khi ốm, giữ người qua mùa vắng, có chỗ nghỉ ngơi. Đây là phần lý tưởng hoá của tiểu thuyết, nhưng cũng có bóng dáng thật: Le Bon Marché thời Boucicaut từng nổi tiếng vì có quỹ hưu, quỹ tương trợ cho nhân viên.
Các bản chuyển thể
Tiểu thuyết đã được dựng thành phim nhiều lần. Bản điện ảnh Pháp năm 1943 của đạo diễn André Cayatte chuyển bối cảnh gần với thời quay phim hơn. Năm 2012, đài BBC làm phim truyền hình "The Paradise", dời câu chuyện sang một thị trấn miền bắc nước Anh và thay đổi nhiều nhân vật. Người xem nên tách văn bản gốc với các bản chuyển thể: phim thường giữ cốt truyện tình yêu, bỏ bớt phần kinh tế và phần các tiệm nhỏ sụp đổ, vốn là phần mạnh nhất của sách.
Đọc cuốn sách hôm nay
- Đọc như một giáo trình bán lẻ: các chương về đợt bán đồ trắng và cảnh khách đổ vào cửa hàng tả rất rõ cách sắp đặt một sự kiện bán hàng lớn, từ trang trí đến luồng khách.
- Đọc như một bài học cho tiệm nhỏ: các tiệm của Baudu và Bourras thua vì không có gì khác biệt ngoài sự cũ kỹ. Tiệm nhỏ hôm nay cần lý do để khách bước vào, ngoài giá.
- Ghé Paris: các cửa hàng bách hoá lớn ra đời thế kỷ 19 ở tả ngạn và đại lộ Haussmann vẫn mở cửa; nhìn mái kính, cầu thang, giếng trời là thấy không gian mà Zola tả.
- Bản tiếng Việt: tiểu thuyết đã có bản dịch tiếng Việt; có thể tìm ở thư viện hoặc hiệu sách cũ với tên "Thiên đường của các quý bà".
Câu hỏi thường gặp
Thiên đường của các quý bà của Zola kể về gì?
Tiểu thuyết kể về cửa hàng bách hoá của Octave Mouret ở Paris lớn mạnh và làm sụp đổ các tiệm nhỏ quanh đó, qua câu chuyện của Denise Baudu, cô gái quê vào làm nhân viên bán hàng. Sách in năm 1883.
Cửa hàng trong Au Bonheur des Dames có thật không?
Cửa hàng là hư cấu. Zola ghép chất liệu từ nhiều cửa hàng bách hoá Paris mà ông đi khảo sát, nhiều nhất là Le Bon Marché và Grands Magasins du Louvre.
Zola tả những kỹ thuật bán hàng nào?
Giá niêm yết cố định, lãi thấp bán nhanh, cho đổi trả, đợt bán lớn theo chủ đề, bày quầy để khách đi qua nhiều gian, bán vài món dưới giá vốn để kéo khách, và trả hoa hồng cho người bán.
Au Bonheur des Dames là tập thứ mấy trong Rougon-Macquart?
Đây là tập thứ mười một trong bộ hai mươi tiểu thuyết Rougon-Macquart. Nhân vật Octave Mouret đã xuất hiện ở tập trước đó, Nồi niêu (Pot-Bouille).
Phim The Paradise có giống tiểu thuyết Zola không?
The Paradise của BBC năm 2012 phỏng theo tiểu thuyết nhưng dời bối cảnh sang miền bắc nước Anh và đổi nhiều nhân vật. Phim giữ chuyện tình và cửa hàng, bớt nhiều phần về các tiệm nhỏ bị nuốt dần.