Nhiều thành phố đã có chính sách riêng để giữ tiệm lâu đời, không chỉ giữ toà nhà. San Francisco lập Sổ đăng ký doanh nghiệp di sản (Legacy Business Registry) năm 2015 kèm quỹ hỗ trợ tiền thuê; Lisbon có chương trình "Lojas com História" (Cửa hàng có lịch sử) từ giữa thập niên 2010 và luật bảo vệ cửa hàng có giá trị lịch sử năm 2017; Buenos Aires từ năm 1998 đã có danh mục "Bares Notables" cho các quán cà phê, quán rượu cổ. Điểm chung là họ nhận ra: giữ mặt tiền đẹp mà để tiệm bên trong chết thì phố vẫn mất hồn.
Giữ nhà và giữ tiệm là hai việc khác nhau
Bảo tồn di sản kiến trúc là chuyện đã có từ lâu. Nhiều nước xếp hạng toà nhà cổ, cấm phá mặt tiền, quy định màu sơn, chiều cao. Nhưng luật bảo tồn kiến trúc chỉ giữ cái vỏ. Một tiệm bánh trăm năm có thể bị chủ nhà tăng giá thuê gấp ba và phải dọn đi, nhường chỗ cho một cửa hàng chuỗi; mặt tiền vẫn được giữ nguyên đúng luật, nhưng thứ làm người dân thương con phố thì đã đi mất.
Từ khoảng những năm 2000–2010, khi giá thuê ở trung tâm các thành phố du lịch tăng nhanh, nhiều nơi bắt đầu nghĩ tới việc bảo vệ doanh nghiệp và công năng, không chỉ toà nhà.
| Bảo vệ cái gì | Công cụ thường dùng | Giới hạn |
|---|---|---|
| Toà nhà, mặt tiền | Xếp hạng di tích, quy chế quản lý kiến trúc | Không giữ được người thuê và nghề bên trong |
| Doanh nghiệp | Sổ đăng ký di sản, trợ cấp, ưu đãi thuế, hỗ trợ tiền thuê | Tốn ngân sách; phải chọn ai được, ai không |
| Công năng, nghề | Quy định mặt bằng ở khu nào chỉ được dùng cho loại hình nào | Hạn chế quyền của chủ nhà, dễ gây tranh cãi |
San Francisco: sổ đăng ký và quỹ cho tiệm di sản
Năm 2015, San Francisco thông qua quy định lập Sổ đăng ký doanh nghiệp di sản. Cuối năm đó, cử tri thành phố bỏ phiếu thông qua đề xuất lập thêm một quỹ hỗ trợ đi kèm. Điều kiện cơ bản để được ghi vào sổ:
- hoạt động ở thành phố từ 30 năm trở lên (có ngoại lệ cho tiệm 20 năm đang có nguy cơ bị đẩy đi);
- đã góp phần vào lịch sử hoặc bản sắc của một khu phố;
- cam kết giữ những đặc điểm làm nên tiệm: tên, nghề, kiểu trang trí, truyền thống.
Tiệm được ghi danh nhận khoản trợ cấp hằng năm tính theo số người làm, còn chủ nhà nào ký hợp đồng thuê dài hạn (từ mười năm trở lên) với tiệm di sản cũng nhận được hỗ trợ. Cách làm này nhắm đúng vào nguyên nhân chính khiến tiệm cũ biến mất: hợp đồng thuê ngắn và giá thuê tăng vọt khi gia hạn.
Danh sách nay có hàng trăm cơ sở: quán ăn, tiệm sách, tiệm sửa giày, quán bar, xưởng in, cửa hàng nhạc cụ. Sổ đăng ký cũng có tác dụng phụ đáng giá: nó buộc thành phố và người dân kể lại câu chuyện của từng tiệm, và những câu chuyện ấy được lưu thành hồ sơ công khai.
Lisbon: "Cửa hàng có lịch sử"
Lisbon là thành phố đông khách du lịch, giá thuê ở các khu cổ như Baixa, Chiado tăng rất nhanh trong thập niên 2010. Hàng loạt tiệm cũ, như tiệm găng tay, tiệm mũ, tiệm cúc áo, hiệu thuốc cổ, quán rượu nhỏ, phải đóng cửa. Chính quyền thành phố lập chương trình Lojas com História: một hội đồng chuyên môn chọn những cửa hàng có giá trị lịch sử, kiến trúc hay văn hoá, gắn biển nhận diện, quảng bá, và hỗ trợ một phần.
Năm 2017, Bồ Đào Nha ban hành luật bảo vệ các cơ sở có giá trị lịch sử và văn hoá, trong đó có những hạn chế với việc chấm dứt hợp đồng thuê của các cửa hàng được công nhận trong một thời gian. Đây là bước đi mạnh hơn trợ cấp: nhà nước can thiệp vào quan hệ giữa chủ nhà và người thuê. Như mọi biện pháp loại này, nó có người ủng hộ và có chủ nhà phản đối.
Hiệu sách Bertrand ở Chiado, được Guinness công nhận là hiệu sách lâu đời nhất thế giới còn hoạt động, nằm ngay trong khu phố mà chương trình này nhắm tới.
Buenos Aires: quán cà phê được ghi danh từ năm 1998
Buenos Aires có văn hoá quán cà phê, quán bar khu phố rất đậm, nơi người ta ngồi đọc báo, chơi cờ, nghe tango. Năm 1998, cơ quan lập pháp thành phố ban hành luật lập danh mục Bares Notables (Quán đáng chú ý), dành cho những quán có giá trị lịch sử, kiến trúc hay gắn với đời sống văn hoá. Quán nổi tiếng nhất trong danh mục là Café Tortoni trên đại lộ de Mayo, mở năm 1858.
Ghi danh không giữ được mọi quán: một số quán trong danh sách vẫn đóng cửa vì kinh tế khó khăn. Nhưng danh mục giúp quán được hỗ trợ trùng tu, được giới thiệu trong các tuyến tham quan, và quan trọng nhất là khiến việc phá bỏ một quán cổ trở thành chuyện bị cả thành phố để ý.
Những cách làm khác trên thế giới
- Barcelona: khoảng giữa thập niên 2010 thành phố lập danh mục các cửa hàng "biểu tượng", bảo vệ những chi tiết nội thất và mặt tiền đặc biệt như quầy gỗ, gạch lát, biển hiệu cũ, kể cả khi đổi người thuê.
- Seoul: chương trình Di sản tương lai của Seoul (từ năm 2013) ghi nhận cả những địa điểm đời thường như tiệm ăn, tiệm cắt tóc, hiệu sách lâu năm, chứ không chỉ cung điện, đền miếu.
- Anh: hệ thống xếp hạng toà nhà có thể bảo vệ cả mặt tiền cửa hàng và nội thất cổ, như quầy hàng, tủ kính thời Victoria, nhưng không bảo vệ chính doanh nghiệp.
- Nhật Bản: các phố mua sắm có mái (shōtengai) thường có hội thương nhân cùng gánh chi phí chung và hỗ trợ tiệm cũ tìm người nối nghiệp, một cách giữ tiệm từ bên trong cộng đồng buôn bán.
Bảo vệ tiệm cũ có mặt trái không
Có, và những người làm chính sách đều thừa nhận:
- Chọn ai là chuyện khó. Tiệm 29 năm thì sao? Tiệm mới nhưng là nơi duy nhất còn làm một nghề sắp mất thì sao?
- Có thể đóng băng phố. Phố cần cả tiệm mới. Bảo vệ quá chặt có thể cản người trẻ mở tiệm.
- Tiền không cứu được tiệm không có người nối nghiệp. Nhiều tiệm đóng cửa vì chủ già và con cháu không theo, chứ không phải vì giá thuê.
- Tiệm thành "phông nền du lịch". Khách chụp ảnh nhiều hơn mua hàng, tiệm vẫn không đủ sống.
Góc nhìn hôm nay: một khu phố ở Việt Nam có thể bắt đầu từ đâu
Các phố cổ ở Việt Nam đã có quy chế giữ kiến trúc, chẳng hạn ở khu phố cổ Hà Nội hay Hội An, nhưng chuyện giữ chính những tiệm nghề lâu năm thì chủ yếu còn dựa vào gia đình chủ tiệm. Không cần chờ một chính sách lớn, một hội khu phố, một nhóm người yêu phố hay một trường đại học có thể làm những việc nhỏ:
- Lập danh sách các tiệm trên 30 năm trong một phường, kèm ảnh mặt tiền, nghề, đời chủ hiện tại. Danh sách này là bước đầu của mọi sổ đăng ký.
- Ghi âm lời kể của chủ tiệm về lịch sử tiệm và con phố, lưu ở thư viện hay nhà văn hoá phường.
- Làm bản đồ đi bộ "tiệm lâu năm" để người địa phương và khách ghé mua, không chỉ chụp ảnh.
- Kết nối chủ tiệm già với người trẻ muốn học nghề, theo kiểu các hội thương nhân ở Nhật làm.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc hồ sơ công khai của sổ đăng ký tiệm di sản San Francisco, nơi mỗi tiệm có một bản tường thuật lịch sử chi tiết, hay danh mục cửa hàng của chương trình Lojas com História. Đó là những mẫu tốt để học cách kể chuyện một tiệm cũ.
Câu hỏi thường gặp
Legacy Business Registry là gì?
Đây là sổ đăng ký doanh nghiệp di sản của San Francisco, lập năm 2015, ghi danh các tiệm hoạt động từ 30 năm trở lên có đóng góp cho lịch sử khu phố. Tiệm được ghi danh và chủ nhà ký hợp đồng thuê dài hạn với tiệm có thể nhận hỗ trợ tài chính.
Lojas com História ở Lisbon là gì?
Lojas com História, nghĩa là "Cửa hàng có lịch sử", là chương trình của thành phố Lisbon công nhận và hỗ trợ các cửa hàng có giá trị lịch sử, văn hoá. Từ năm 2017, Bồ Đào Nha còn có luật bảo vệ các cơ sở như vậy trước việc bị chấm dứt hợp đồng thuê.
Bares Notables của Buenos Aires là gì?
Đó là danh mục các quán cà phê, quán bar có giá trị lịch sử, văn hoá của Buenos Aires, lập theo luật thành phố năm 1998. Café Tortoni mở năm 1858 là quán nổi tiếng nhất trong danh mục.
Vì sao bảo tồn kiến trúc không đủ để giữ tiệm cũ?
Luật bảo tồn kiến trúc chỉ giữ toà nhà và mặt tiền, không ngăn được việc tiệm phải dọn đi vì giá thuê tăng. Vì vậy nhiều thành phố bổ sung chính sách hỗ trợ chính doanh nghiệp và người thuê.