Khi một siêu thị lớn mở gần, các nghiên cứu ở Mỹ nhìn chung cho thấy tiệm nhỏ bán cùng loại hàng ở gần đó bị mất khách và một phần đóng cửa, còn người tiêu dùng được lợi nhờ giá thấp hơn. Ảnh hưởng tới tổng việc làm bán lẻ thì các nhà kinh tế vẫn tranh cãi: có nghiên cứu thấy giảm nhẹ, có nghiên cứu thấy gần như không đổi. Tiệm nhỏ trụ được thường là tiệm không bán cùng thứ, cùng cách với cửa hàng lớn, và nằm ở vị trí mà người ta đi bộ tới.
Vì sao giới nghiên cứu lấy Walmart làm mẫu
Phần lớn nghiên cứu nghiêm túc về chủ đề này dùng dữ liệu Mỹ, và gần như đều lấy chuỗi Walmart làm trường hợp nghiên cứu. Lý do khá thực tế: chuỗi này mở hàng nghìn cửa hàng trong vài chục năm, lan dần từ bang Arkansas ra khắp nước, nên các nhà kinh tế có rất nhiều "thí nghiệm tự nhiên" để so sánh nơi có và nơi chưa có cửa hàng. Những kết luận dưới đây vì vậy chủ yếu đúng cho bối cảnh Mỹ: thị trấn nhỏ, đi lại bằng ô tô, cửa hàng giảm giá cỡ lớn ở rìa thị trấn.
Các nghiên cứu chính nói gì
Kenneth Stone và các thị trấn Iowa
Kenneth Stone, nhà kinh tế ở Đại học Bang Iowa, là một trong những người đầu tiên theo dõi chuyện này một cách có hệ thống, từ cuối thập niên 1980. Ông so doanh số bán lẻ của các thị trấn Iowa trước và sau khi có cửa hàng lớn. Kết quả ông mô tả đại ý: thị trấn có cửa hàng thường hút thêm khách từ vùng xung quanh, tổng doanh số tăng; nhưng các thị trấn nhỏ lân cận không có cửa hàng thì mất khách. Ngay trong thị trấn có cửa hàng, các tiệm bán trùng mặt hàng như đồ gia dụng, quần áo, ngũ kim chịu thiệt, còn những tiệm bán thứ khác như nhà hàng có khi lại được nhờ khách tới đông hơn.
Emek Basker và việc làm bán lẻ
Năm 2005, nhà kinh tế Emek Basker công bố nghiên cứu dùng dữ liệu cấp hạt trên cả nước Mỹ. Bà thấy năm cửa hàng mở, việc làm bán lẻ trong hạt tăng, nhưng trong vài năm tiếp theo một phần số việc làm tăng thêm ấy biến mất, vì các tiệm nhỏ đóng cửa. Tính sau năm năm, mức tăng ròng là dương nhưng nhỏ. Việc làm ở khâu bán buôn trong hạt giảm nhẹ, có lẽ vì chuỗi lớn tự lo phân phối.
Neumark và cộng sự: kết quả ngược chiều
Năm 2008, David Neumark cùng Junfu Zhang và Stephen Ciccarella công bố một nghiên cứu khác, xử lý kỹ hơn vấn đề "chuỗi chọn mở ở nơi đang phát triển". Họ dùng khoảng cách tới trụ sở và thời điểm chuỗi lan tới để tách tác động thật. Kết quả của họ: cửa hàng mới làm giảm việc làm bán lẻ cấp hạt vài phần trăm, và giảm tổng thu nhập của người làm bán lẻ.
Giá cả: người mua được lợi
Ở phía người tiêu dùng, các nghiên cứu như của Jerry Hausman và Ephraim Leibtag cho thấy siêu thị giảm giá làm giá thực phẩm ở khu vực thấp xuống, không chỉ tại chính cửa hàng đó mà cả ở các cửa hàng cạnh tranh. Hộ thu nhập thấp được lợi nhiều nhất vì chi phần lớn thu nhập cho thực phẩm.
Tiệm cùng ngành, ở gần, bị ảnh hưởng nhất
Các nghiên cứu sau này dùng dữ liệu chi tiết từng cơ sở kinh doanh, như của John Haltiwanger, Ron Jarmin và C.J. Krizan, cho thấy tác động tập trung rất mạnh: tiệm độc lập bán đúng loại hàng với cửa hàng lớn và nằm thật gần bị ảnh hưởng nặng; tiệm khác ngành hay ở xa hơn thì bị ảnh hưởng ít hơn nhiều. Panle Jia cũng ước tính sự mở rộng của chuỗi lớn giải thích một phần đáng kể sự sụt giảm số cửa hàng giảm giá nhỏ ở Mỹ cuối thế kỷ 20.
Bảng tóm tắt các kết luận
| Đối tượng | Xu hướng chung | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Tiệm nhỏ bán trùng mặt hàng, ở gần | Mất khách, nhiều tiệm đóng | Khá chắc, nhiều nghiên cứu đồng thuận |
| Tiệm khác ngành trong cùng phố | Ảnh hưởng ít, có khi được nhờ | Tuỳ nơi |
| Thị trấn nhỏ lân cận | Mất khách sang thị trấn có cửa hàng | Khá chắc ở vùng nông thôn Mỹ |
| Giá hàng hoá | Giảm, người mua được lợi | Khá chắc |
| Tổng việc làm bán lẻ | Từ gần như không đổi tới giảm nhẹ | Còn tranh cãi |
| Thu nhập người làm bán lẻ | Có xu hướng giảm | Còn tranh cãi |
Vì sao các nghiên cứu ra kết quả khác nhau
Đọc các tranh luận này, người ngoài ngành dễ nghĩ các nhà kinh tế "nói mỗi người một kiểu". Thật ra khác biệt đến từ vài vấn đề phương pháp rất cụ thể:
- Chuỗi không mở ngẫu nhiên. Cửa hàng lớn chọn nơi dân số đang tăng. Nếu chỉ so trước và sau, ta dễ gán cho cửa hàng cái tăng trưởng vốn có sẵn.
- Đơn vị đo khác nhau. Cấp hạt, cấp thị trấn hay bán kính vài cây số cho kết quả khác nhau, vì khách chuyển từ chỗ này sang chỗ kia trong cùng vùng.
- Thời kỳ khác nhau. Thập niên 1980 khác thập niên 2000, khi đã có thương mại điện tử và các chuỗi khác.
- Thước đo khác nhau. Số việc làm, số giờ làm, tiền lương, số cơ sở kinh doanh, giá cả là những thứ không nhất thiết đi cùng chiều.
Vì vậy khi gặp một câu khẳng định chắc nịch kiểu "siêu thị lớn giết chết phố nhỏ" hay ngược lại "siêu thị lớn chẳng hại ai", nên hỏi lại: đo ở đâu, đo cái gì, so với cái gì.
Ở các nước khác thì sao
Nhiều nước chọn cách điều tiết. Nhật từng có luật hạn chế cửa hàng lớn từ năm 1974 tới năm 2000 để bảo vệ phố buôn bán nhỏ, sau đó chuyển sang quản lý theo vị trí và quy hoạch. Một số nước châu Âu đặt giới hạn về diện tích hay vị trí cửa hàng lớn ở ngoại ô, ưu tiên giữ bán lẻ ở trung tâm thị trấn. Đánh giá hiệu quả của các chính sách này cũng không thống nhất: bảo vệ tiệm nhỏ có thể giữ được phố, nhưng cũng có thể làm giá cao hơn cho người mua.
Ở Việt Nam, bối cảnh khác hẳn. Người dân đi xe máy, mật độ dày, chợ truyền thống và tạp hoá đầu ngõ vẫn chiếm phần lớn việc mua hàng hằng ngày, trong khi chuỗi cửa hàng tiện lợi và siêu thị mini mở nhanh trong khu dân cư. Kết quả từ Mỹ chỉ nên dùng như gợi ý, không nên chép nguyên con số.
Tiệm nhỏ làm gì khi có siêu thị mở gần
Từ chính các nghiên cứu, có thể rút ra vài hướng thực tế cho chủ tiệm:
- Tránh đấu đúng sở trường của đối thủ. Đồ đóng gói phổ thông, giá rẻ là chỗ mạnh của cửa hàng lớn. Tiệm nhỏ nên nặng về hàng tươi, hàng địa phương, hàng chọn lọc, dịch vụ đi kèm.
- Bán thứ bổ sung. Khách đi siêu thị vẫn cần sửa đồ, cắt tóc, mua đồ ăn chín, mua một món quên. Tiệm cạnh siêu thị đôi khi được nhờ lượng khách tới.
- Giữ lợi thế khoảng cách. Mua lẻ, mua gấp, mua lúc tối muộn, người ta vẫn chọn chỗ gần nhất.
- Theo dõi số bán từng món. Món nào giảm ngay sau khi siêu thị mở là món nên giảm tồn kho; món nào không đổi là thế mạnh nên giữ.
- Liên kết với tiệm bên cạnh. Một cụm tiệm khác ngành cùng phố kéo khách tốt hơn một tiệm đơn lẻ.
Đọc thêm
Người muốn đọc kỹ có thể tìm các bài của Emek Basker, của Neumark, Zhang và Ciccarella, cùng bài tổng quan về tác động của cửa hàng lớn trên các tạp chí kinh tế học đô thị. Sách phổ thông về lịch sử bán lẻ giảm giá ở Mỹ cũng giúp hiểu vì sao đề tài này nóng tới vậy. Khi đọc, nên để ý ai tài trợ nghiên cứu, vì có những báo cáo do bên ủng hộ hoặc bên phản đối đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Siêu thị lớn mở gần có làm tiệm nhỏ đóng cửa không?
Nghiên cứu ở Mỹ cho thấy tiệm nhỏ bán trùng mặt hàng và nằm rất gần bị mất khách rõ nhất, nhiều tiệm phải đóng. Tiệm khác ngành hoặc ở xa hơn thì ít bị ảnh hưởng, có khi còn được nhờ lượng khách đông lên.
Hiệu ứng Walmart là gì?
Đó là cách gọi chung các tác động khi chuỗi Walmart mở cửa hàng: giá ở khu vực giảm, tiệm nhỏ cùng ngành mất khách, việc làm và tiền lương bán lẻ thay đổi. Vì chuỗi này mở rất nhiều cửa hàng, nó thành trường hợp nghiên cứu điển hình.
Siêu thị lớn có làm mất việc làm không?
Vẫn còn tranh cãi. Nghiên cứu của Basker năm 2005 thấy tăng ròng nhỏ sau năm năm, còn nghiên cứu của Neumark và cộng sự năm 2008 thấy việc làm bán lẻ cấp hạt giảm vài phần trăm. Khác biệt chủ yếu đến từ phương pháp.
Người tiêu dùng được lợi gì khi siêu thị lớn mở?
Giá hàng hoá, đặc biệt là thực phẩm, thường thấp hơn, cả ở chính cửa hàng đó lẫn ở các cửa hàng cạnh tranh gần đó. Hộ thu nhập thấp được lợi nhiều nhất.
Kết quả nghiên cứu ở Mỹ có áp dụng cho Việt Nam không?
Chỉ nên dùng như gợi ý. Việt Nam có mật độ dân cư dày, đi lại bằng xe máy, chợ và tạp hoá còn mạnh, nên tác động của cửa hàng lớn có thể khác nhiều so với thị trấn nhỏ đi ô tô ở Mỹ.