Chương trình Main Street là cách người Mỹ cứu những con phố buôn bán ở trung tâm thị trấn nhỏ, vốn bị trung tâm thương mại ngoại ô và đại lộ cao tốc hút cạn khách. Nó ra đời từ Quỹ Quốc gia Bảo tồn Di tích Lịch sử Hoa Kỳ (National Trust for Historic Preservation), thử nghiệm ở ba thị trấn từ năm 1977, rồi thành Trung tâm Main Street Quốc gia năm 1980. Điểm cốt lõi của nó không phải tiền lớn mà là một phương pháp bốn điểm: tổ chức, quảng bá, thiết kế và sức sống kinh tế, làm cùng lúc và làm bền bỉ nhiều năm.
Vì sao phố chính của thị trấn Mỹ trống dần
Ở Mỹ, "Main Street" là con phố buôn bán chính của một thị trấn: tiệm tạp hoá, tiệm thuốc, cửa hàng đồ ngũ kim, tiệm cắt tóc, ngân hàng, rạp chiếu bóng, toà thị chính nằm sát nhau trong những dãy nhà gạch hai ba tầng. Tầng trệt bán hàng, tầng trên là văn phòng hoặc nhà ở. Đến giữa thế kỷ 20, cấu trúc ấy bị đánh từ nhiều phía.
- Ô tô và đường cao tốc liên bang: từ thập niên 1950, đường lớn đi vòng qua thị trấn, người ta lái xe ra ngoài mua sắm thay vì đi bộ ra phố.
- Trung tâm thương mại ngoại ô: có mái che, có bãi đỗ rộng, gom đủ loại hàng vào một chỗ. Khách và các cửa hàng lớn kéo nhau ra đó.
- Cửa hàng giảm giá cỡ lớn: từ thập niên 1960 trở đi, các chuỗi bán giá rẻ mở ở rìa thị trấn, cạnh tranh trực tiếp với tiệm nhỏ trong phố.
- Vòng xoáy đi xuống: một tiệm đóng thì phố bớt lý do để ghé, tiệm kế bên vắng thêm, chủ nhà không sửa mặt tiền vì thu tiền thuê thấp, mặt tiền xuống cấp lại càng ít người muốn thuê.
Nhiều thị trấn từng phản ứng bằng cách bắt chước trung tâm thương mại: dựng mái che dọc vỉa hè, ốp tấm kim loại che kín mặt tiền gạch cũ, biến phố thành khu đi bộ khép kín. Phần lớn những cách làm đó không kéo khách về được lâu, và có nơi còn làm phố trông tệ hơn.
Ba thị trấn thử nghiệm và năm 1980
Quỹ Bảo tồn nhìn vấn đề từ góc khác. Các nhà bảo tồn thấy rằng những dãy nhà buôn cổ đang bị bỏ trống rồi phá dần, nhưng họ cũng hiểu rằng chỉ giữ toà nhà thì không đủ. Một toà nhà đẹp mà không có ai thuê tầng trệt thì sớm muộn cũng xuống cấp. Muốn giữ nhà, phải giữ được việc buôn bán bên trong.
Năm 1977, Quỹ chạy một dự án thử ở ba thị trấn: Galesburg (bang Illinois), Madison (bang Indiana) và Hot Springs (bang South Dakota). Mỗi nơi có một người quản lý làm việc toàn thời gian cho con phố, phối hợp chủ nhà, chủ tiệm và chính quyền địa phương. Sau vài năm, kết quả đủ thuyết phục để năm 1980 Quỹ lập Trung tâm Main Street Quốc gia, mở rộng cách làm này ra nhiều bang. Người thường được nhắc tới như người khởi xướng và dẫn dắt dự án ban đầu là Mary Means, khi ấy làm việc tại Quỹ.
Về sau tổ chức này tách thành một đơn vị riêng mang tên Main Street America. Theo số liệu tổ chức tự công bố, đã có hơn hai nghìn cộng đồng từng tham gia mạng lưới ở các mức độ khác nhau. Con số đầu tư và việc làm cộng dồn được cập nhật hằng năm trên trang chính thức của họ; người muốn dẫn số nên lấy bản mới nhất ở đó.
Phương pháp bốn điểm
Thứ làm nên tên tuổi của Main Street là khung làm việc bốn điểm. Ý tưởng chính: không có một dự án lớn nào tự nó cứu được con phố, phải làm bốn việc song song và nhỏ giọt.
| Điểm | Làm gì | Ví dụ ở một con phố nhỏ |
|---|---|---|
| Tổ chức (Organization) | Dựng một nhóm điều phối có người làm việc thật, có ngân sách, có tình nguyện viên | Ban điều hành gồm chủ tiệm, chủ nhà, cư dân; một người quản lý phố toàn thời gian |
| Quảng bá (Promotion) | Làm cho người ta có lý do ghé phố và kể lại về nó | Đêm mở cửa muộn, phiên chợ thủ công, đi dạo xem tủ kính dịp lễ |
| Thiết kế (Design) | Sửa mặt tiền, vỉa hè, ánh sáng, cây xanh; giữ nét kiến trúc cũ | Gỡ tấm ốp che mặt gạch, sơn lại khung cửa sổ, làm bảng hiệu vừa tầm |
| Sức sống kinh tế (Economic Vitality) | Giữ tiệm đang có, lấp mặt bằng trống, đưa người về ở tầng trên | Danh sách mặt bằng trống, ghép chủ nhà với người muốn mở tiệm, cải tạo tầng trên thành căn hộ |
Điểm thứ tư ban đầu gọi là "tái cơ cấu kinh tế" (Economic Restructuring), sau này đổi tên. Khung bốn điểm cũng được bổ sung thêm các "chiến lược chuyển đổi", tức mỗi con phố chọn một hướng đi rõ ràng dựa trên khách hàng thật của mình, chẳng hạn phố phục vụ gia đình trẻ, phố ẩm thực, hay phố dịch vụ cho người cao tuổi.
Tám nguyên tắc đi kèm
Tài liệu của chương trình còn nêu một loạt nguyên tắc làm việc. Có thể tóm lại thành mấy ý dễ nhớ: làm toàn diện chứ không đánh một mũi; đi từng bước nhỏ, dồn dần; tự lực là chính, tiền bên ngoài chỉ là phần bổ sung; hợp tác giữa khu vực công và tư nhân; dựa vào tài sản sẵn có như toà nhà cũ, tiệm lâu năm, nghề địa phương; chất lượng hơn số lượng; thay đổi cách nghĩ của dân trước rồi mới tới mặt tiền; và hướng vào hành động, có việc nhìn thấy được ngay.
Người quản lý phố làm gì mỗi ngày
Ở nhiều thị trấn, nhân vật trung tâm là người quản lý chương trình. Đây không phải một quan chức ngồi văn phòng. Công việc của họ rất đời thường:
- Đi bộ dọc phố mỗi sáng, biết tiệm nào sắp hết hợp đồng thuê, tiệm nào chủ đã già và chưa có người nối nghề.
- Giữ danh sách mặt bằng trống, số đo, giá thuê, tình trạng điện nước, để khi có người hỏi là trả lời được ngay.
- Thuyết phục chủ nhà cho thuê ngắn hạn thay vì để trống chờ giá cao.
- Đếm người đi bộ, hỏi khách đến từ đâu, mua gì, để biết phố thiếu loại tiệm nào.
- Kéo tình nguyện viên: giáo viên nghỉ hưu, học sinh, hội thợ thủ công, câu lạc bộ lịch sử địa phương.
Cách làm này giải thích vì sao Main Street hợp với thị trấn nhỏ. Một người có thể quen mặt gần hết chủ tiệm trên hai ba dãy phố, và chính mối quen biết đó là thứ trung tâm thương mại không có.
Thành công ở đâu và giới hạn ở đâu
Nhiều thị trấn Mỹ hôm nay có phố chính sạch đẹp, đông người vào cuối tuần, đều từng tham gia chương trình. Nhưng nói công bằng thì Main Street không phải thuốc tiên.
Những gì nó làm tốt
- Giữ được rất nhiều dãy nhà buôn cổ khỏi bị phá, vì đã chứng minh chúng vẫn sinh lời khi có người thuê.
- Cho chủ tiệm nhỏ một tiếng nói chung khi làm việc với chính quyền và chủ nhà.
- Biến việc hồi sinh phố thành một nghề có phương pháp, có tài liệu, có lớp tập huấn, thay vì trông chờ một dự án lớn.
Những gì còn bị tranh luận
- Khó đo nhân quả: một thị trấn khá lên có thể vì dân số tăng, có nhà máy mới, chứ không hẳn vì chương trình. Phần lớn số liệu do chính mạng lưới tổng hợp, nên cần đọc với con mắt thận trọng.
- Giá thuê tăng: khi phố đẹp và đông, giá mặt bằng lên, chính những tiệm nhỏ ban đầu có khi không trụ nổi và bị thay bằng tiệm hướng tới du khách.
- Không cứu được nơi dân đi hết: nếu cả vùng mất việc làm, mặt tiền đẹp mấy cũng không có người mua.
Bài học cho một con phố buôn bán ở Việt Nam
Đường phố Việt Nam khác thị trấn Mỹ ở chỗ nhà ống san sát, tầng trệt thường vẫn là nơi ở của chủ nhà, và buôn bán tràn ra vỉa hè. Dù vậy, vài ý của Main Street dùng được ngay ở cấp một con phố hay một khu chợ nhỏ:
- Có một người lo việc chung. Một tổ trưởng hội buôn, một chủ tiệm lâu năm nhận vai đầu mối, giữ danh sách mặt bằng và số điện thoại chủ nhà.
- Đếm trước khi làm. Đứng ở đầu phố đếm người đi qua vào sáng, trưa, tối của ngày thường và cuối tuần. Biết giờ nào vắng mới biết nên kéo khách vào giờ nào.
- Sửa từ cái nhỏ và thấy được. Thay bóng đèn hỏng, dọn dây điện, làm gọn bảng hiệu, trồng vài chậu cây. Phố trông có người chăm thì khách mới dừng.
- Giữ tiệm đang có trước khi tìm tiệm mới. Một tiệm lâu năm đóng cửa là mất cả lượng khách quen của nó.
- Một sự kiện đều đặn hơn mười sự kiện lớn. Phiên tối thứ sáu đầu tháng duy trì hai năm có giá hơn một lễ hội rầm rộ rồi thôi.
Những việc dính tới vỉa hè, giấy phép tổ chức sự kiện hay sửa mặt tiền nhà cũ thì phải theo quy định của phường và tỉnh, thành nơi mình ở; nên hỏi cán bộ phường trước khi làm.
Đọc thêm và xem tận mắt
Trang chính thức của Main Street America có tài liệu hướng dẫn về phương pháp bốn điểm và các ví dụ thị trấn. Ai muốn hiểu bối cảnh vì sao phố chính Mỹ suy tàn có thể đọc thêm sách về lịch sử trung tâm thương mại ngoại ô và quá trình mở rộng đô thị sau Thế chiến. Nếu có dịp tới Mỹ, những thị trấn nhỏ ở vùng Trung Tây hay New England là nơi dễ thấy dấu vết: nhìn tầng trên các dãy nhà gạch, chỗ nào có rèm cửa và chậu cây là có người ở, phố đó thường sống khoẻ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình Main Street là gì?
Đó là phương pháp hồi sinh khu buôn bán trung tâm của thị trấn nhỏ ở Mỹ, do Quỹ Quốc gia Bảo tồn Di tích Lịch sử khởi xướng. Nó kết hợp giữ toà nhà cổ với giữ việc buôn bán bên trong, qua một nhóm điều phối tại chỗ và người quản lý phố toàn thời gian.
Chương trình Main Street ra đời năm nào?
Dự án thử nghiệm bắt đầu năm 1977 ở ba thị trấn Galesburg, Madison và Hot Springs. Năm 1980, Trung tâm Main Street Quốc gia được thành lập để mở rộng cách làm này ra cả nước.
Phương pháp bốn điểm của Main Street gồm những gì?
Bốn điểm là tổ chức, quảng bá, thiết kế và sức sống kinh tế. Tinh thần của nó là làm cả bốn việc song song, từng bước nhỏ, thay vì dồn tiền vào một dự án lớn duy nhất.
Main Street có làm tăng giá thuê mặt bằng không?
Có thể có. Khi phố đông khách trở lại, giá thuê thường tăng và một số tiệm nhỏ ban đầu không trụ được. Vì vậy nhiều nơi đặt mục tiêu giữ tiệm đang có ngay từ đầu, chứ không chỉ thu hút tiệm mới.
Áp dụng ý tưởng Main Street ở Việt Nam được không?
Phần phương pháp áp dụng được ở cấp một con phố hay khu chợ: có người đầu mối, đếm lượng người qua lại, sửa những thứ nhỏ nhìn thấy được, tổ chức sự kiện đều đặn. Các việc liên quan vỉa hè và mặt tiền cần theo quy định của địa phương.