Cửa hàng tạm (pop-up shop) là tiệm mở trong một khoảng thời gian ngắn, vài ngày tới vài tháng, thường trong một mặt bằng đang để trống. Với con phố vắng, cửa hàng tạm có hai cái lợi: chủ nhà có người dùng mặt bằng thay vì để bụi bám, còn người muốn bán hàng được thử ý tưởng mà không phải ký hợp đồng thuê dài hạn. Cách làm này được nhiều thành phố dùng có chủ đích, tiêu biểu là dự án Renew Newcastle ở Úc từ năm 2008, dưới cái tên chung là "sử dụng trong lúc chờ" (meanwhile use).
Cửa hàng tạm là gì và khác tiệm thường ở đâu
Bán hàng tạm thời không phải chuyện mới. Chợ phiên, hội chợ, gian hàng Tết đều là kiểu bán hàng có hạn ngày. Điều mới của "pop-up" là đặt tiệm tạm vào một mặt bằng cố định trong phố, trang trí như tiệm thật, rồi đóng lại khi hết hạn.
| Tiêu chí | Tiệm thường | Cửa hàng tạm |
|---|---|---|
| Thời gian | Nhiều năm | Vài ngày đến vài tháng |
| Hợp đồng | Thuê dài hạn, đặt cọc lớn | Thoả thuận ngắn, có khi chia doanh thu |
| Đầu tư sửa sang | Đáng kể, làm một lần cho lâu | Tối thiểu, đồ đạc tháo lắp được |
| Mục đích chính | Bán hàng đều đặn | Thử thị trường, ra mắt, tạo chú ý, bán theo mùa |
| Rủi ro khi thất bại | Mất vốn lớn | Mất ít, rút được bài học nhanh |
Đầu thập niên 2000, một số thương hiệu thời trang lớn ở châu Âu và Mỹ mở tiệm tạm có chủ ý để tạo cảm giác "chỉ có lúc này". Sau khủng hoảng tài chính 2008, khi nhiều phố có hàng loạt mặt bằng trống, cửa hàng tạm chuyển từ chiêu tiếp thị thành một công cụ hồi sinh phố.
Renew Newcastle: cho mượn mặt bằng trống
Newcastle là một thành phố cảng ở bang New South Wales, Úc. Sau khi ngành thép thu hẹp và trung tâm mua sắm mở ở ngoại ô, phố trung tâm của nó có rất nhiều tiệm bỏ trống. Năm 2008, Marcus Westbury, một người làm văn hoá lớn lên ở đó, lập dự án Renew Newcastle.
Cách làm rất đơn giản. Dự án đứng ra làm trung gian, thuyết phục chủ nhà cho mượn mặt bằng đang trống theo thoả thuận ngắn hạn, thường tính theo tháng và có thể chấm dứt khi chủ nhà tìm được người thuê thật. Người được nhận vào là nghệ sĩ, thợ thủ công, nhà thiết kế, những dự án nhỏ cần chỗ làm và chỗ bày. Họ chỉ trả phần chi phí nhỏ như bảo hiểm, điện nước, còn tiền thuê gần như không có.
Điều thuyết phục được chủ nhà là: một mặt bằng có người dùng thì được giữ sạch, sáng đèn, ít bị phá, và trông hấp dẫn hơn với người thuê tương lai. Trong khi đó mặt bằng trống lâu ngày thì xuống cấp và kéo cả dãy phố xuống. Trong những năm hoạt động, dự án đã giúp hàng chục dự án nhỏ có chỗ, một số về sau thành tiệm thuê dài hạn thật. Mô hình được nhiều thành phố khác ở Úc và các nước học theo.
Các kiểu cửa hàng tạm trên một con phố vắng
- Tiệm thử nghiệm: người làm bánh, làm đồ da, rang cà phê tại nhà thuê vài tuần để xem khách phố có mua không trước khi quyết định mở hẳn.
- Tiệm nhiều người chung: năm bảy người bán nhỏ cùng thuê một mặt bằng, mỗi người một kệ, thay nhau trông quầy.
- Tiệm theo mùa: đồ Trung thu, đồ Tết, đồ đi học đầu năm, mở đúng mùa rồi đóng.
- Tiệm của người bán online: người quen bán qua mạng thuê vài ngày để khách cầm, thử hàng, gặp mặt.
- Không gian không bán hàng: triển lãm nhỏ, lớp học thủ công, chỗ đổi sách, sửa đồ miễn phí. Không trực tiếp bán, nhưng kéo người tới phố.
Một biến thể khác là dọn tạm cả một khúc phố. Năm 2010 ở Dallas, Mỹ, một nhóm cư dân dựng dự án "Better Block": trong một dịp cuối tuần, họ biến vài dãy nhà trống thành tiệm tạm, sơn làn xe đạp, đặt ghế ngồi và cây xanh, để cho mọi người thấy con phố có thể trông thế nào. Cách làm này sau lan ra nhiều thành phố khác.
Làm sao để cửa hàng tạm giúp phố, không chỉ giúp một tiệm
Một cửa hàng tạm lẻ loi giữa phố chết thường không cứu được gì. Kinh nghiệm từ các dự án cho thấy vài điều:
- Gom thành cụm. Ba bốn tiệm tạm gần nhau tạo cảm giác phố có sinh khí, đáng đi bộ hơn một tiệm đơn độc.
- Chọn giờ mở cửa hợp với phố. Nếu dân quanh đó đi làm cả ngày, mở buổi tối và cuối tuần có ích hơn.
- Có lối ra sau khi hết hạn. Dự án tốt luôn hỏi: nếu tiệm chạy được thì làm sao ở lại lâu dài? Chủ nhà có sẵn sàng cho thuê giá thấp những tháng đầu không?
- Kể chuyện cho cả phố. Một tấm bản đồ chung, một buổi tối mở cửa cùng lúc giúp khách biết phố có nhiều thứ đáng xem.
- Giữ mặt tiền sạch, sáng. Ngay cả khi không có ai thuê, dán tranh, trưng tác phẩm trong tủ kính cũng tốt hơn kính dán giấy báo cũ.
Những rủi ro cần biết
Cửa hàng tạm cũng có mặt trái. Người bán có thể bị coi như "người giữ chỗ" miễn phí rồi bị mời ra ngay khi chủ nhà tìm được khách trả giá cao, dù chính họ làm phố đông lên. Có nơi, khi khu phố sôi động nhờ tiệm tạm, giá thuê tăng và đẩy chính những người làm sáng phố ra đi. Ngoài ra, một tiệm đóng mở liên tục khiến khách khó quay lại: hôm nay tiệm bánh, tuần sau tiệm quần áo, khách quen không hình thành được.
Với người thuê ở Việt Nam, nên lưu ý mấy điều thực tế:
- Thoả thuận bằng văn bản dù ngắn: thời hạn, tiền thuê hay tỉ lệ chia doanh thu, ai trả điện nước, ai chịu hư hỏng, báo trước bao lâu khi chấm dứt.
- Kiểm tra điện, ổ cắm, lối thoát hiểm, bình chữa cháy trước khi bày hàng, nhất là mặt bằng bỏ trống lâu.
- Thủ tục kinh doanh, hoá đơn, biển hiệu và việc dùng vỉa hè theo quy định hiện hành của phường, tỉnh, thành nơi đặt tiệm; nên hỏi trước để khỏi bị dừng giữa chừng.
- Đồ đạc nên chọn loại gấp, tháo lắp, mang đi được: kệ gỗ ghép, giá treo di động, đèn kẹp.
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều đô thị Việt Nam, dọc các trục phố cũng có không ít mặt bằng treo biển cho thuê nhiều tháng liền. Chủ nhà thường ngại cho thuê ngắn vì sợ phiền và sợ người thuê không chịu đi. Một dàn xếp có văn bản rõ ràng, có người đứng ra làm trung gian như hội buôn, nhóm nghệ sĩ hay một doanh nghiệp xã hội, có thể giải quyết nỗi ngại đó.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể tìm đọc cuốn sách của Marcus Westbury kể lại quá trình làm Renew Newcastle, cùng các tài liệu về "meanwhile use" của các tổ chức quy hoạch ở Anh. Cách quan sát đơn giản nhất là tự đi bộ một con phố quen, đếm số mặt bằng treo biển, ghi lại mỗi chỗ đã trống bao lâu. Con số đó cho biết phố đang lên hay xuống rõ hơn mọi lời đồn.
Câu hỏi thường gặp
Pop-up shop là gì?
Pop-up shop, hay cửa hàng tạm, là tiệm mở trong thời gian ngắn từ vài ngày đến vài tháng, thường trong một mặt bằng đang trống. Người bán dùng nó để thử thị trường, ra mắt sản phẩm hay bán theo mùa mà không cần thuê dài hạn.
Meanwhile use là gì?
Meanwhile use nghĩa là "sử dụng trong lúc chờ": dùng tạm một mặt bằng hay khu đất bỏ trống cho đến khi có người thuê hoặc dự án chính thức. Cách này giúp chỗ trống không xuống cấp và giữ cho con phố có người qua lại.
Renew Newcastle là gì?
Renew Newcastle là dự án do Marcus Westbury lập năm 2008 ở thành phố Newcastle, Úc. Dự án thuyết phục chủ nhà cho nghệ sĩ và người làm sáng tạo mượn mặt bằng trống ngắn hạn, góp phần làm khu trung tâm sống lại.
Thuê mặt bằng mở cửa hàng tạm cần lưu ý gì?
Nên có thoả thuận bằng văn bản về thời hạn, tiền thuê, điện nước, hư hỏng và thời gian báo trước. Kiểm tra an toàn điện và phòng cháy, đồng thời làm đúng thủ tục kinh doanh và biển hiệu theo quy định của địa phương.
Cửa hàng tạm có giúp phố vắng đông lại không?
Có thể, nếu nhiều tiệm tạm gom thành cụm, mở đúng giờ khách có mặt và có đường để tiệm chạy tốt ở lại lâu dài. Một tiệm tạm đơn lẻ giữa phố vắng thường khó tạo khác biệt.