Shotengai là gì: phố mua sắm có mái của Nhật và chuyện phố cửa cuốn

Shotengai (商店街) là phố mua sắm của khu dân cư Nhật Bản: một con phố hay một dãy phố gồm nhiều tiệm nhỏ do các gia đình làm chủ, thường có hội buôn chung, nhiều nơi lợp mái vòm suốt chiều dài phố. Từ thập niên 1980–1990, rất nhiều shotengai ở tỉnh lẻ biến thành "shutter-gai", phố cửa cuốn đóng im lìm, vì siêu thị ngoại ô và dân số già đi. Cách vài nơi hồi sinh được, như Nagahama với thuỷ tinh hay Takamatsu với mô hình tách quyền sở hữu đất, là bài học đáng xem cho mọi con phố buôn bán nhỏ.

Shotengai trông như thế nào

Đi vào một shotengai điển hình, người ta thấy một lối đi thẳng, hai bên là tiệm mặt tiền hẹp: tiệm đậu phụ, tiệm bánh gạo, tiệm cá, tiệm rau, tiệm trà, tiệm cắt tóc, hiệu thuốc, tiệm đồ gia dụng, quán ăn nhỏ. Nhiều chủ tiệm ở ngay tầng trên. Đầu phố thường có cổng, treo đèn hay trang trí theo mùa.

Mái che, gọi là ākēdo (arcade), là nét dễ nhận ra nhất. Phố có mái thì đi chợ được cả khi mưa dầm hay tuyết, người già và mẹ đẩy xe nôi đi lại thoải mái. Những phố khác không có mái thì gắn mái hiên liền nhau trước tiệm. Tên phố hay kèm chữ "Ginza" mượn từ khu buôn bán nổi tiếng ở Tokyo, hoặc gắn với ngôi chùa, nhà ga gần đó.

Điều làm shotengai khác trung tâm thương mại là chủ quyền phân tán. Mỗi tiệm một chủ, mỗi mảnh đất một chủ. Hội buôn (shōtenkai) lo việc chung: đèn đường, mái che, loa phát nhạc, lễ hội mùa hè, đợt khuyến mãi cuối năm, có nơi phát phiếu tích điểm dùng chung cho cả phố.

Từ thời hoàng kim tới phố cửa cuốn

Shotengai lớn mạnh trong những thập niên đô thị hoá sau chiến tranh, khi người dân dồn về thành phố, ở gần ga tàu, đi bộ ra phố mua đồ ăn mỗi ngày. Đó là nơi đi chợ, nơi gặp hàng xóm, nơi trẻ em được chủ tiệm biết mặt.

Luật cửa hàng lớn và khi luật nới ra

Nhật từng bảo vệ tiệm nhỏ khá mạnh bằng Luật Cửa hàng Bán lẻ Quy mô lớn (thường gọi tắt Daiten-hō), ban hành năm 1973 và có hiệu lực từ năm 1974. Luật này buộc các cửa hàng lớn muốn mở phải qua thủ tục điều chỉnh, trong đó tiệm nhỏ địa phương có tiếng nói về diện tích, giờ mở cửa, ngày nghỉ. Trên thực tế, việc mở siêu thị lớn bị kéo dài nhiều năm.

Cuối thập niên 1980, trong các cuộc đàm phán thương mại với Mỹ, Nhật dần nới luật này. Năm 2000, Daiten-hō bị bãi bỏ, thay bằng luật về vị trí cửa hàng lớn, chú trọng giao thông, tiếng ồn, môi trường xung quanh thay vì bảo vệ tiệm nhỏ. Cùng thời gian đó, các trung tâm mua sắm lớn có bãi đỗ xe mọc lên dọc đường vành đai ngoại ô.

Những lực kéo phố xuống

• Ô tô: ở tỉnh lẻ, người dân lái xe đi mua sắm, trong khi shotengai cũ hầu như không có chỗ đỗ.
• Dân số già và giảm: chủ tiệm già đi, con cái lên thành phố lớn làm việc, không ai nối nghề.
• Cửa hàng tiện lợi: mở 24 giờ, bán đủ thứ lặt vặt, lấy dần phần khách mua lẻ.
• Chủ nhà không cho thuê: nhiều chủ tiệm đóng cửa nhưng vẫn ở tầng trên, không muốn người lạ thuê tầng dưới, hoặc không cần tiền thuê. Cửa cuốn đóng lại và cứ thế đóng mãi.

Từ "shutter-gai" (シャッター街, phố cửa cuốn) ra đời để gọi cảnh tượng này: giữa ban ngày, cả dãy phố chỉ thấy những tấm cửa thép kéo xuống.

Bảng so sánh: shotengai và trung tâm mua sắm ngoại ô

Nhìn bảng này dễ hiểu vì sao hồi sinh shotengai khó: vấn đề lớn nhất thường không phải tiền mà là làm sao để hàng chục chủ đất cùng đồng ý một hướng đi.

Những phố đã sống lại

Nagahama và thuỷ tinh

Nagahama, một thành phố bên hồ Biwa ở tỉnh Shiga, là ví dụ được nhắc nhiều nhất. Cuối thập niên 1980, khu phố cổ của thành phố vắng hẳn. Một toà nhà ngân hàng cũ tường đen, người dân quen gọi là "ngân hàng tường đen", sắp bị bán. Năm 1988, các doanh nhân địa phương cùng thành phố góp vốn lập một công ty mang tên Kurokabe (tường đen) để mua và giữ lại toà nhà.

Họ chọn một hướng lạ: thuỷ tinh, một nghề vốn không phải truyền thống của Nagahama. Toà nhà cũ thành nơi trưng bày và bán đồ thuỷ tinh, rồi công ty mở rộng sang các nhà cổ lân cận, có xưởng thổi thuỷ tinh, quán ăn, tiệm thủ công. Dần dần khu phố thành điểm đến của du khách. Điều đáng học là họ không chờ phố có khách rồi mới mở tiệm, mà mở một cụm tiệm có chủ đề đủ hấp dẫn để kéo khách tới.

Takamatsu và chuyện tách quyền sở hữu

Ở một phố mua sắm có mái ở trung tâm Takamatsu, tỉnh Kagawa, người ta giải quyết bài toán chủ đất phân tán theo cách khác. Các chủ đất giữ quyền sở hữu nhưng cho một công ty phát triển phố thuê dài hạn quyền sử dụng. Công ty này xây lại toà nhà, quyết định tiệm nào ở tầng nào, đưa thêm nhà ở và dịch vụ vào tầng trên. Nói gọn, phố vẫn của nhiều chủ, nhưng được điều hành như một trung tâm mua sắm. Một mái vòm kính lớn ở ngã tư trung tâm thành biểu tượng của đợt cải tạo vào giữa thập niên 2000.

Những phố sống nhờ giữ được khách quen

Ở Tokyo, nhiều shotengai chưa bao giờ chết hẳn vì vẫn nằm cạnh ga tàu đông người, như Togoshi Ginza ở quận Shinagawa, một trong những phố mua sắm dài nhất thủ đô. Sugamo Jizō-dōri ở quận Toshima nổi tiếng với biệt danh "Harajuku của các bà", vì phục vụ khéo người cao tuổi: bán đồ lót ấm, bánh kẹo truyền thống, thuốc thảo mộc, và có ngôi chùa nhiều người tới viếng. Đó là ví dụ cho một ý đơn giản: phố không cần phục vụ tất cả mọi người, chỉ cần phục vụ thật tốt một nhóm khách rõ ràng.

Những cách hồi sinh thường gặp

• Cửa hàng thử nghiệm: hội buôn thuê lại mặt bằng trống, cho người trẻ mở tiệm vài tháng với giá thấp để thử ý tưởng.
• Chợ một trăm yên: ở một số nơi, các tiệm cùng bày một món giá 100 yên trước cửa trong một ngày, khách đi dọc phố tìm món hời và tiện thể vào tiệm.
• Tiệm phục vụ người già: giao hàng tận nhà, quầy cà phê nhỏ làm chỗ ngồi chờ, phòng sinh hoạt chung trong một tiệm cũ.
• Đưa người về ở: sửa tầng trên thành nhà ở cho người trẻ, vì phố có người sống thì có người mua hằng ngày.
• Kế thừa tiệm: ghép chủ tiệm già sắp nghỉ với người muốn học nghề và tiếp quản.

Góc nhìn cho phố buôn bán Việt Nam

Nhiều khu phố chợ ở Việt Nam mang nét giống shotengai: nhà ống mặt tiền hẹp, chủ ở tầng trên, bán tầng dưới, quen mặt khách. Mấy điều nên rút ra:

1. Phố cần một tiếng nói chung. Không có hội buôn hay nhóm đầu mối thì không ai lo đèn, mái che, vệ sinh, sự kiện.
2. Mặt bằng đóng lâu là vết thương chung. Một tiệm đóng cửa im lìm làm cả dãy kém hấp dẫn. Cho thuê ngắn hạn, dù giá thấp, vẫn tốt hơn để trống.
3. Chọn khách rõ. Phố gần trường học, phố gần bệnh viện, phố gần khu công nghiệp sẽ có nhu cầu rất khác nhau.
4. Có chủ đề thì dễ kể. Nagahama chọn thuỷ tinh. Một con phố có ba bốn tiệm cùng ngành thường kéo khách tốt hơn một tiệm lẻ loi.

Nếu có dịp đến Nhật, hãy rời trục du lịch chính và đi bộ một shotengai gần ga địa phương vào buổi chiều. Đếm số cửa cuốn đóng, nhìn tiệm nào còn sáng đèn, tiệm đó bán gì, và để ý xem ai đang mua. Đó là bài học bán lẻ sống động hơn mọi bản báo cáo.