Kamiyama là một thị trấn miền núi ở tỉnh Tokushima, đảo Shikoku, Nhật Bản, nổi tiếng vì kéo được người trẻ và công ty công nghệ về sống giữa lúc dân số cứ giảm. Họ làm được nhờ ba thứ: một nhóm dân địa phương bền bỉ tổ chức thành tổ chức phi lợi nhuận Green Valley, mạng cáp quang tốc độ cao phủ khắp tỉnh, và cách chọn người nhập cư theo nghề mà thị trấn đang thiếu. Kamiyama không đảo ngược được đà giảm dân, nhưng đã đổi được nhịp sống, và các tiệm nhỏ mới mở là một phần quan trọng của câu chuyện ấy.
Kamiyama ở đâu và đã vắng tới mức nào
Kamiyama nằm trong thung lũng sông Akui, cách thành phố Tokushima chừng một giờ lái xe. Đây là vùng núi rừng tuyết tùng, ruộng bậc thang, làng mạc rải rác dọc khe suối. Nghề chính trước kia là lâm nghiệp, trồng mận, quýt sudachi, một loại quýt chua đặc sản của Tokushima.
Giống hàng nghìn xã miền núi khác của Nhật, Kamiyama mất dân từ giữa thế kỷ 20. Dân số từng ở mức khoảng hai vạn người vào thập niên 1950, đến nay còn khoảng năm nghìn, phần đông là người cao tuổi. Trường học sáp nhập, tiệm đóng cửa, nhà để trống ngày càng nhiều. Nhật có một từ riêng cho những ngôi nhà bỏ trống như vậy là akiya.
Green Valley: những người ở lại bắt đầu trước
Câu chuyện thường được kể bắt đầu từ năm 1991. Năm 1927, trong phong trào trao đổi búp bê hữu nghị giữa Mỹ và Nhật, một trường tiểu học ở Kamiyama nhận một con búp bê mắt xanh từ Mỹ. Nhóm dân địa phương do Ōminami Shinya dẫn đầu tìm ra người gửi ban đầu và tổ chức đưa búp bê về thăm quê cũ ở Mỹ. Chuyến đi nhỏ đó cho nhóm thấy họ tự làm được những việc ngỡ chỉ chính quyền mới làm.
Năm 1999, nhóm mở chương trình nghệ sĩ lưu trú: mỗi năm mời vài nghệ sĩ trong và ngoài nước về sống, sáng tác ở Kamiyama, dân làng hỗ trợ chỗ ở và vật liệu. Một số nghệ sĩ ở lại luôn. Năm 2004, nhóm chính thức thành tổ chức phi lợi nhuận Green Valley.
Ý tưởng "chọn nghề trước, chọn người sau"
Điều khác biệt của Green Valley là chương trình gọi là "work in residence". Thay vì nhận bất kỳ ai muốn về quê, họ xem thị trấn đang thiếu nghề gì, rồi tìm người làm đúng nghề đó cho từng ngôi nhà trống. Một con đường cần tiệm bánh mì thì ưu tiên thợ bánh, cần chỗ ăn uống thì ưu tiên người mở quán, cần thiết kế thì ưu tiên nhà thiết kế.
Cách làm này giải được một bài toán mà nhiều làng gặp: người về thì có, nhưng ai cũng làm việc từ xa hoặc trồng rau, làng vẫn thiếu những tiệm giúp đời sống hàng ngày tiện hơn. Mỗi tiệm mới mở lại tạo thêm lý do cho người khác dọn về.
Cáp quang và văn phòng vệ tinh
Đầu thập niên 2000, tỉnh Tokushima kéo mạng cáp quang tới tận hộ gia đình ở cả những vùng núi, một phần để chuẩn bị chuyển sang truyền hình số mặt đất. Kết quả phụ là Kamiyama có đường truyền internet nhanh hơn nhiều khu ở Tokyo.
Từ năm 2010, các công ty công nghệ ở Tokyo bắt đầu đặt "văn phòng vệ tinh" ở Kamiyama, thường là cải tạo nhà cũ, kho cũ. Nhân viên đến làm việc vài tuần hay vài tháng, có người dọn hẳn về. Báo chí Nhật đưa tin rộng, Kamiyama thành hình mẫu cho làm việc từ xa ở nông thôn, rất lâu trước khi khái niệm này phổ biến khắp thế giới.
Những mốc chính
- 1927: trường tiểu học địa phương nhận búp bê hữu nghị từ Mỹ.
- 1991: nhóm dân địa phương đưa búp bê về thăm Mỹ, khởi đầu cho các dự án tự tổ chức.
- 1999: chương trình nghệ sĩ lưu trú bắt đầu.
- 2004: tổ chức phi lợi nhuận Green Valley thành lập.
- Đầu thập niên 2000: tỉnh Tokushima phủ cáp quang tới hộ gia đình.
- 2010: văn phòng vệ tinh đầu tiên của công ty Tokyo mở ở Kamiyama.
- Giữa thập niên 2010: các dự án thực phẩm địa phương, nối nông trại với quán ăn và tiệm bán thực phẩm.
- 2023: trường kỹ thuật tư thục Kamiyama Marugoto khai giảng, đưa thêm học sinh và giáo viên về thị trấn.
Tiệm nhỏ giúp thị trấn sống lại thế nào
Người ta hay nhớ Kamiyama qua chuyện văn phòng công nghệ. Nhưng nếu chỉ có dân văn phòng ngồi máy tính, thị trấn sẽ không khác một khu nghỉ dưỡng. Thứ làm nó giống một nơi để sống là các tiệm nhỏ do người mới mở: tiệm bánh, quán ăn, chỗ uống cà phê, tiệm bán thực phẩm của nông trại địa phương, nhà nghỉ nhỏ.
Các tiệm này đóng vai trò khác nhau:
- Chỗ gặp nhau: người mới và người già ở làng gặp nhau ở quầy bánh, quán ăn, chứ ít gặp ở văn phòng.
- Tiêu thụ nông sản: quán ăn mua rau, gạo, quýt của nông hộ trong vùng, giúp người già còn làm vườn có thêm thu nhập.
- Việc làm cho người trẻ địa phương: học sinh có thể làm thêm ở tiệm, thấy được rằng ở lại làng cũng có nghề.
- Lý do để khách ghé: người từ thành phố Tokushima lái xe lên ăn trưa, mua bánh, tiện xem làng.
Các dự án thực phẩm ở Kamiyama đi theo hướng "trồng ở đây, ăn ở đây": nông trại trồng, quán nấu, tiệm bán, trường học dùng trong bữa ăn. Một chuỗi ngắn như vậy giữ tiền ở lại trong làng lâu hơn.
Thành công đến đâu, và đừng tô hồng
Kamiyama được nhắc nhiều vì có những năm số người chuyển đến nhiều hơn số người chuyển đi, điều hiếm ở xã miền núi Nhật. Nhưng tổng dân số vẫn giảm, vì số người già qua đời lớn hơn số người mới. Nhiều người dọn về rồi lại đi sau vài năm.
Cũng có những căng thẳng quen thuộc: người mới có lối sống khác, giá thuê nhà cũ tăng khi có người săn tìm, và câu hỏi ai được quyết định tương lai của làng. Kamiyama không phải phép màu, mà là một ví dụ về chuyện một nhóm nhỏ kiên trì vài chục năm có thể làm được bao nhiêu.
| Điều làm được | Điều chưa làm được |
|---|---|
| Kéo người trẻ, nghệ sĩ, công ty về | Đảo ngược tổng dân số đang giảm |
| Mở lại tiệm, quán, chỗ gặp nhau | Giữ chân mọi người mới ở lâu dài |
| Dùng nhà trống thay vì xây mới | Giải quyết hết bài toán nhà bỏ hoang |
| Thành hình mẫu được nhiều nơi học | Sao chép nguyên xi sang nơi khác |
Bài học cho làng quê và thị trấn nhỏ
- Người ở lại đi trước. Chính quyền và công ty đến sau. Kamiyama bắt đầu từ vài người dân tự làm việc nhỏ.
- Nhìn nhà trống như tài sản. Một nhà cũ sửa lại có thể thành tiệm, xưởng, văn phòng, nhà nghỉ.
- Hỏi "làng thiếu gì" trước khi hỏi "ai muốn về". Một tiệm bánh hay một quán ăn trưa có thể thay đổi sinh hoạt của cả xóm.
- Hạ tầng số quan trọng. Không có internet tốt, người làm việc từ xa không về được.
- Kiên nhẫn tính bằng thập kỷ. Từ năm 1991 tới khi Kamiyama nổi tiếng là gần hai mươi năm.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể tìm các phóng sự, phim tài liệu tiếng Nhật và tiếng Anh về Kamiyama, cùng tài liệu của Green Valley. Nếu đi Shikoku, Kamiyama là chặng dễ ghé từ thành phố Tokushima; nên đi ngày thường để thấy nhịp sống thật chứ không chỉ cảnh khách tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Kamiyama ở đâu?
Kamiyama là một thị trấn miền núi thuộc tỉnh Tokushima trên đảo Shikoku, Nhật Bản, cách thành phố Tokushima khoảng một giờ lái xe. Dân số hiện còn khoảng năm nghìn người.
Vì sao Kamiyama nổi tiếng?
Kamiyama nổi tiếng vì kéo được nghệ sĩ, người trẻ và văn phòng vệ tinh của các công ty Tokyo về một thị trấn đang mất dân. Nhóm dân địa phương Green Valley, mạng cáp quang của tỉnh và cách chọn người theo nghề đang thiếu là ba yếu tố chính.
Green Valley là gì?
Green Valley là tổ chức phi lợi nhuận do dân Kamiyama lập năm 2004, phát triển từ một nhóm hoạt động địa phương từ đầu thập niên 1990. Họ điều hành chương trình nghệ sĩ lưu trú, giới thiệu nhà trống và chọn người nhập cư theo nghề thị trấn cần.
Kamiyama có hết giảm dân số không?
Không. Có những năm số người chuyển đến nhiều hơn số chuyển đi, nhưng tổng dân số vẫn giảm do dân cao tuổi đông. Thành tựu của Kamiyama là đổi nhịp sống và cơ cấu người dân, chứ chưa đảo ngược được đà giảm.
Akiya là gì?
Akiya là từ tiếng Nhật chỉ nhà bỏ trống, không có người ở. Nhật có rất nhiều akiya ở vùng nông thôn và thị trấn nhỏ, và nhiều nơi như Kamiyama tìm cách sửa lại chúng thành nhà ở, tiệm hay xưởng.