Placemaking và parklet: biến ô đỗ xe trước cửa tiệm thành chỗ ngồi

Placemaking là cách biến một chỗ trống, một khúc vỉa hè hay một ô đỗ xe thành nơi người ta muốn dừng lại, thường bằng những thay đổi nhỏ, rẻ, làm nhanh rồi điều chỉnh dần. Với tiệm nhỏ, dạng placemaking gần gũi nhất là parklet: một sàn gỗ dựng trên một hai ô đỗ xe trước cửa, có ghế, chậu cây, đôi khi có giá để xe đạp. Ý tưởng này nổi lên từ Ngày Park(ing) ở San Francisco năm 2005 và chương trình parklet của chính thành phố này từ năm 2010, rồi lan ra rất nhiều đô thị.

Placemaking: từ quảng trường tới trước cửa tiệm

Từ "placemaking" gắn với tổ chức phi lợi nhuận Project for Public Spaces ở New York, kế thừa các nghiên cứu quan sát của William H. Whyte về việc người ta dùng quảng trường, công viên như thế nào. Tinh thần chung: một nơi chốn tốt không đo bằng độ hoành tráng mà bằng việc có người tự nguyện ở lại.

Ở quy mô một con phố buôn bán, câu hỏi trở nên rất cụ thể. Trước cửa tiệm có chỗ để ngồi không? Có bóng mát không? Có thứ gì để nhìn, để làm trong lúc chờ không? Nếu vỉa hè chỉ là lối đi hẹp kẹp giữa xe đỗ và tường, người ta sẽ đi nhanh qua, không ai muốn nán lại ngó vào tủ kính.

Project for Public Spaces hay nhắc một khẩu hiệu: "nhẹ hơn, nhanh hơn, rẻ hơn" (lighter, quicker, cheaper). Thay vì chờ một dự án cải tạo phố trị giá lớn và kéo dài nhiều năm, hãy thử bằng ghế di động, sơn mặt đường, chậu cây, rồi xem người dân phản ứng thế nào.

Ngày Park(ing) và câu chuyện ô đỗ xe

Tháng 11 năm 2005, nhóm thiết kế Rebar ở San Francisco làm một thử nghiệm nhỏ. Họ bỏ tiền vào đồng hồ đỗ xe như người lái xe bình thường, nhưng thay vì đỗ xe, họ trải cỏ, đặt một băng ghế và một chậu cây trong ô đỗ đó suốt thời gian đã trả tiền. Câu hỏi họ đặt ra: một ô đỗ xe trong trung tâm thành phố được dùng cho chiếc xe vài giờ, liệu có thể dùng cho người không?

Hình ảnh lan nhanh, và từ năm sau, Ngày Park(ing) thành sự kiện hằng năm. Vào một ngày tháng chín, người dân ở nhiều thành phố trên thế giới tạm biến ô đỗ xe thành mảnh vườn, góc đọc sách, chỗ ngồi chơi trong một ngày.

Parklet: từ một ngày thành lâu dài

Từ ý tưởng tạm thời đó, San Francisco xây dựng chương trình chính thức. Chương trình "Pavement to Parks" (từ mặt đường thành công viên) của thành phố bắt đầu từ khoảng năm 2009, biến những mảnh đường thừa ở các nút giao thành quảng trường nhỏ. Năm 2010, những parklet đầu tiên được dựng trên các ô đỗ xe, thường do một tiệm hay một nhóm tiệm phía sau đề xuất và bỏ tiền làm, nhưng ghế ngồi mở cho tất cả mọi người, kể cả người không mua gì.

Cấu tạo một parklet điển hình

• Sàn nâng ngang mặt vỉa hè, để người ngồi không phải bước xuống lòng đường và xe lăn đi vào được.
• Rào chắn phía lòng đường: chậu cây lớn, lan can thấp, bảo vệ người ngồi khỏi xe chạy.
• Thoát nước bên dưới sàn để nước mưa vẫn chảy theo rãnh cũ.
• Ghế, bàn nhỏ, cây xanh, đôi khi có giá để xe đạp.
• Tháo lắp được: làm từ các mô-đun để có thể dỡ đi khi cần sửa đường.

Mô hình này sau đó xuất hiện ở nhiều thành phố Bắc Mỹ, châu Âu, Úc và châu Á. Trong đại dịch COVID-19, nhiều thành phố cho phép nhà hàng tạm dùng ô đỗ xe làm chỗ ngồi ngoài trời, và nhiều chỗ được giữ lại về sau dưới dạng parklet chính thức.

Mốc thời gian

• Thập niên 1970–1980: William H. Whyte quan sát và quay phim cách người dân dùng quảng trường ở New York.
• 1975: Project for Public Spaces được thành lập, phát triển các ý tưởng về placemaking.
• 2005: nhóm Rebar biến một ô đỗ xe ở San Francisco thành công viên mini trong vài giờ.
• Khoảng 2009: San Francisco khởi động chương trình Pavement to Parks.
• 2010: những parklet chính thức đầu tiên ở San Francisco.
• 2015: sách Tactical Urbanism của Mike Lydon và Anthony Garcia hệ thống hoá các can thiệp nhỏ, nhanh, rẻ trên đường phố.
• Từ 2020: nhiều thành phố mở rộng chỗ ngồi ngoài trời trên lòng đường trong và sau đại dịch.

Parklet có giúp tiệm bán chạy hơn không

Đây là câu hỏi mà mọi chủ tiệm đặt ra trước khi bỏ tiền. Một số thành phố đã đếm người đi bộ và khảo sát chủ tiệm trước và sau khi có parklet; nhiều nơi ghi nhận lượng người dừng lại tăng và chủ tiệm cho rằng việc buôn bán được lợi. Tuy vậy, các khảo sát này thường quy mô nhỏ, do chính chương trình thực hiện, và khó tách tác động của parklet khỏi các yếu tố khác. Nói thận trọng: parklet làm phố dễ chịu hơn và có khả năng giữ người lâu hơn, còn tác động lên doanh thu thì tuỳ từng nơi.

Mối lo phổ biến nhất của chủ tiệm là mất chỗ đỗ xe cho khách. Ở các khu phố đông người đi bộ, đi xe đạp, đi phương tiện công cộng, nhiều nghiên cứu về hành vi mua sắm cho thấy chủ tiệm thường ước lượng quá cao tỉ lệ khách đến bằng ô tô. Đếm thật khách của mình đến bằng gì là việc nên làm trước khi tranh luận.

Placemaking kiểu phố Việt Nam

Phố Việt Nam có hoàn cảnh khác: vỉa hè vốn đã là nơi bán hàng, ngồi uống nước, để xe máy. Vấn đề thường không phải thiếu người ngồi, mà là vỉa hè bị chia nhỏ, lộn xộn, người đi bộ không có lối. Placemaking ở đây vì vậy nên bắt đầu từ việc sắp xếp hơn là thêm ghế.

1. Chừa lối đi bộ liên tục. Một dải vỉa hè thông suốt giúp người đi bộ thong thả ngó vào các tiệm.
2. Cây và bóng mát. Ở xứ nóng, một tán cây hay mái hiên quyết định người ta có dừng lại không.
3. Gom xe máy về một chỗ. Vài tiệm thoả thuận cùng nhau để xe gọn ở một đoạn, mặt tiền còn lại thoáng hơn.
4. Một chỗ ngồi chung. Băng ghế trước tiệm, ai ngồi cũng được, không bắt mua.
5. Ánh sáng buổi tối. Đèn tủ kính bật tới khuya làm phố trông an toàn, kể cả khi tiệm đã đóng.

Mọi việc dùng vỉa hè, lòng đường hay dựng kết cấu trước nhà đều phải theo quy định quản lý vỉa hè của tỉnh, thành phố và hướng dẫn của phường; nhiều nơi có quy định riêng về phần vỉa hè được dùng tạm và lối đi tối thiểu cho người đi bộ. Hỏi trước, làm thử nhỏ, rồi mới làm lớn.

Bắt đầu từ đâu

Một cách thử đơn giản theo tinh thần "nhẹ, nhanh, rẻ": chọn một tuần, đặt hai chiếc ghế và một chậu cây trước tiệm, ghi lại mỗi ngày có bao nhiêu người ngồi, ai ngồi, ngồi bao lâu, có ai vào tiệm sau khi ngồi không. Sau một tuần, bạn sẽ có dữ liệu thật thay vì phỏng đoán. Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách Tactical Urbanism, cuốn The Social Life of Small Urban Spaces của William H. Whyte, và tài liệu hướng dẫn làm parklet mà nhiều thành phố công bố công khai.