Khu cải thiện kinh doanh (Business Improvement District, viết tắt BID) là một khu phố mà các cơ sở kinh doanh hoặc chủ bất động sản trong đó cùng bỏ phiếu đồng ý đóng thêm một khoản phí, để thuê người dọn vệ sinh, giữ an ninh, trang trí, quảng bá và tổ chức sự kiện cho chính con phố của mình. Mô hình bắt đầu ở khu Bloor West Village, Toronto, Canada năm 1970, rồi lan sang Mỹ, Anh và nhiều nước. Điểm mạnh của nó là có nguồn tiền đều đặn cho việc chung; điểm gây tranh cãi là ai được quyết định bộ mặt của không gian công cộng.
Bloor West Village và năm 1970
Cuối thập niên 1960, khu phố buôn bán dọc đường Bloor ở phía tây Toronto gặp khó. Tàu điện ngầm mới mở chạy bên dưới khiến người ta đi qua mà không dừng lại, trung tâm mua sắm ở ngoại ô kéo khách đi. Các chủ tiệm muốn cùng nhau làm đẹp phố, quảng bá phố, nhưng gặp vấn đề quen thuộc: luôn có người không chịu góp tiền mà vẫn hưởng lợi khi phố đông lên.
Giải pháp là nhờ chính quyền thành phố đứng ra thu. Năm 1970, sau khi có cơ sở pháp lý của tỉnh Ontario, khu Bloor West Village trở thành khu cải thiện kinh doanh (ở Canada gọi là Business Improvement Area) đầu tiên. Thành phố thu một khoản phí bổ sung từ các cơ sở kinh doanh trong khu, rồi chuyển toàn bộ cho hội đồng của khu tự chi tiêu cho các việc đã thống nhất.
BID vận hành thế nào
Chi tiết khác nhau giữa các nước, nhưng khung chung giống nhau:
- Đề xuất. Một nhóm chủ tiệm hoặc chủ nhà vạch ranh giới khu, lập kế hoạch vài năm: làm gì, tốn bao nhiêu, ai đóng bao nhiêu.
- Bỏ phiếu. Những người phải đóng phí bỏ phiếu. Nếu đạt ngưỡng đồng ý theo luật, khu được thành lập.
- Thu phí bắt buộc. Sau khi thông qua, mọi cơ sở trong khu đều phải đóng, kể cả người bỏ phiếu chống. Chính quyền thu cùng thuế hoặc phí khác.
- Tự chi tiêu. Một tổ chức do các thành viên bầu ra điều hành, thuê nhân viên, ký hợp đồng dịch vụ.
- Có thời hạn. Nhiều nơi quy định khu tồn tại một nhiệm kỳ vài năm, hết hạn phải bỏ phiếu lại.
Nguyên tắc quan trọng: tiền BID là phần cộng thêm, không thay thế dịch vụ công mà thành phố vốn phải cung cấp. Thành phố vẫn quét đường, BID quét thêm.
Một BID làm những gì
| Nhóm việc | Ví dụ cụ thể |
|---|---|
| Sạch sẽ | Đội quét vỉa hè buổi sáng sớm, xoá vẽ bậy, dọn kẹo cao su, thay thùng rác |
| An toàn và hướng dẫn | Nhân viên mặc đồng phục đi tuần, chỉ đường cho khách, gọi hỗ trợ khi có sự cố |
| Làm đẹp | Chậu hoa, đèn trang trí dịp lễ, ghế ngồi, biển chỉ dẫn đồng bộ |
| Quảng bá | Bản đồ các tiệm, trang thông tin chung, chương trình giảm giá cả phố |
| Sự kiện | Chợ phiên, lễ hội đường phố, đêm mở cửa muộn |
| Hỗ trợ kinh doanh | Theo dõi mặt bằng trống, giới thiệu người thuê, số liệu lượng khách |
| Đại diện | Thay mặt các tiệm làm việc với chính quyền về giao thông, đỗ xe, công trình |
Từ Toronto ra thế giới
- Canada: sau Bloor West Village, mô hình lan khắp Toronto và các thành phố khác của Ontario rồi ra các tỉnh.
- Mỹ: từ giữa thập niên 1970, các thành phố Mỹ bắt đầu lập khu tương tự. New York có rất nhiều BID, trong đó khu quanh quảng trường Thời Đại thường được nhắc tới như ví dụ về thay đổi bộ mặt một khu trung tâm từ thập niên 1990.
- Anh: luật cho phép lập BID ở Anh ban hành năm 2003, những BID đầu tiên đi vào hoạt động khoảng năm 2005. Ngày nay nhiều trung tâm thị trấn và phố mua sắm ở Anh có BID.
- Nơi khác: Đức, Hà Lan, Nam Phi, Úc, New Zealand, Nhật cũng có những mô hình gần giống, mỗi nơi điều chỉnh theo luật riêng.
Tranh luận quanh BID
BID được nhiều nhà quản lý đô thị ủng hộ, nhưng cũng bị phê bình từ nhiều phía. Đọc cả hai mặt mới hiểu vì sao có nơi thành công, có nơi gây bất bình.
Mặt được
- Có nguồn tiền ổn định, không phụ thuộc lòng hảo tâm của từng chủ tiệm.
- Giải quyết bài toán "người hưởng lợi không góp tiền".
- Người buôn bán tại chỗ, hiểu phố nhất, được quyết định cách chi.
- Có một đầu mối chung để làm việc với chính quyền.
Mặt còn bàn cãi
- Ai quyết không gian công cộng? Vỉa hè, quảng trường là của mọi người, nhưng BID lại do người kinh doanh điều hành. Người phê bình lo rằng phố được làm đẹp theo ý người bán hàng, không theo nhu cầu của mọi cư dân.
- Người yếu thế bị đẩy đi. Có nơi bị chỉ trích vì gây áp lực lên người vô gia cư hay người bán rong để làm phố "sạch" hơn.
- Tiệm lớn, chủ lớn có tiếng nói lớn hơn. Phí và phiếu bầu thường tính theo giá trị bất động sản hay doanh thu, nên tiệm nhỏ dễ yếu thế.
- Khu giàu càng giàu. Khu nhiều tiền lập BID mạnh, khu nghèo không có, khoảng cách giữa các khu phố có thể nới rộng.
- Đắt lên. Phố đẹp hơn thì giá thuê tăng, chính tiệm nhỏ đã đóng phí có thể không trụ nổi.
Các nghiên cứu đánh giá BID cho kết quả khác nhau tuỳ thành phố và cách đo, nên khó nói gọn "BID có hiệu quả hay không". Câu hỏi đúng hơn là: khu này giao cho BID những việc gì, ai giám sát, tiệm nhỏ có được đại diện không.
Bài học cho một con phố buôn bán
Ở Việt Nam chưa có cơ chế thu phí bắt buộc kiểu BID; mọi khoản đóng góp của các hộ kinh doanh cho việc chung đều là tự nguyện và phải theo quy định của địa phương. Dù vậy, cách nghĩ của BID có thể giúp một hội buôn, một ban đại diện chợ hay một nhóm chủ tiệm cùng phố:
- Viết kế hoạch ra giấy. Năm nay làm ba việc gì, tốn bao nhiêu, mỗi hộ góp bao nhiêu. Có kế hoạch cụ thể thì dễ thuyết phục người góp.
- Chọn việc nhìn thấy ngay. Quét phố buổi sáng, thay bóng đèn hỏng, treo đèn dịp lễ. Kết quả trông thấy giúp giữ lòng tin.
- Công khai thu chi. Dán bảng thu chi ở chỗ ai cũng xem được.
- Đếm trước và sau. Đếm lượng người qua lại, số mặt bằng trống trước khi làm và sau vài tháng.
- Nhớ người không kinh doanh. Cư dân, người đi bộ, người bán rong cũng là một phần của phố; quyết định của hội buôn nên hỏi ý họ.
Đọc thêm
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể tìm các nghiên cứu so sánh BID giữa các nước trong sách và tạp chí quy hoạch đô thị, cùng tài liệu do hiệp hội các BID ở Toronto, New York hay London công bố công khai về cách thành lập và báo cáo hoạt động hằng năm. Lần tới đi dạo một khu trung tâm ở nước ngoài, để ý những người mặc áo đồng phục quét phố hay chỉ đường từ sáng sớm: nhiều khả năng họ được trả lương bằng tiền phí của các tiệm hai bên đường.
Câu hỏi thường gặp
Business Improvement District (BID) là gì?
BID là khu phố mà các cơ sở kinh doanh hoặc chủ bất động sản cùng bỏ phiếu đóng thêm một khoản phí bắt buộc. Tiền đó được dùng cho dọn vệ sinh, an ninh, làm đẹp, quảng bá và sự kiện của chính khu phố, bổ sung cho dịch vụ công của thành phố.
BID đầu tiên ra đời ở đâu?
Khu Bloor West Village ở Toronto, Canada, năm 1970 thường được coi là khu cải thiện kinh doanh đầu tiên. Từ đó mô hình lan sang Mỹ, Anh và nhiều nước khác.
Có bắt buộc đóng phí BID không?
Có, sau khi khu đã được thành lập qua bỏ phiếu đạt ngưỡng theo luật, mọi cơ sở trong ranh giới khu đều phải đóng, kể cả người bỏ phiếu chống. Đây là cách giải quyết chuyện người hưởng lợi mà không góp.
Vì sao BID bị phê bình?
Người phê bình cho rằng BID trao quyền quyết định không gian công cộng cho giới kinh doanh, có thể gây áp lực lên người yếu thế, ưu ái chủ lớn và làm khoảng cách giữa khu giàu, khu nghèo rộng hơn. Hiệu quả của BID cũng khác nhau tuỳ nơi.
Việt Nam có BID không?
Việt Nam chưa có cơ chế thu phí bắt buộc kiểu BID. Các hội buôn, ban đại diện chợ có thể học cách lập kế hoạch, công khai thu chi và chọn việc nhìn thấy được, nhưng đóng góp phải tự nguyện và theo quy định của địa phương.