Không gian thứ ba (third place) là khái niệm của nhà xã hội học Mỹ Ray Oldenburg, nêu rõ trong cuốn The Great Good Place năm 1989: nơi chốn ngoài nhà ở (không gian thứ nhất) và chỗ làm (không gian thứ hai), nơi người ta lui tới thường xuyên, gặp người quen, nói chuyện không cần hẹn. Ví dụ của ông là quán rượu Anh, tiệm cắt tóc, tiệm tạp hoá thị trấn, bưu điện. Một con phố có nhiều không gian thứ ba thì khó vắng, vì người ta không chỉ đến để mua mà đến để gặp nhau.
Ray Oldenburg và cuốn sách năm 1989
Ray Oldenburg (1932–2022) là giáo sư xã hội học ở Đại học West Florida. Ông để ý rằng ở các khu ngoại ô Mỹ mọc lên sau Thế chiến thứ hai, đời sống bị chia thành hai cực: nhà riêng có sân cỏ và văn phòng ở trung tâm, nối với nhau bằng ô tô. Ở giữa không còn chỗ nào để người ta tình cờ gặp nhau. Những tiệm nhỏ, quán nhỏ từng làm việc đó trong các thị trấn cũ thì đóng cửa dần.
Trong The Great Good Place, ông lần lượt mô tả nhiều kiểu không gian thứ ba trong lịch sử và trên thế giới: quán rượu ở Anh, quán cà phê ở Paris và Vienna, vườn bia ở Đức, phố chính và tiệm tạp hoá của thị trấn nhỏ Mỹ. Cuốn sách được đọc rộng, và cụm từ "third place" đi vào ngôn ngữ của người làm quy hoạch, kiến trúc, bán lẻ.
Tám đặc điểm của không gian thứ ba
Oldenburg không định nghĩa bằng loại hình kinh doanh, mà bằng những gì xảy ra bên trong. Có thể tóm tắt các đặc điểm ông nêu như sau:
| Đặc điểm | Nghĩa là | Ở một tiệm nhỏ trông ra sao |
|---|---|---|
| Đất trung lập | Không ai là chủ nhà, không ai là khách mời; đến đi tự do | Ghé lúc nào cũng được, không cần lý do |
| San phẳng địa vị | Giàu nghèo, chức vụ không quan trọng | Ông giám đốc và anh thợ cùng ngồi chờ cắt tóc |
| Nói chuyện là chính | Hoạt động chính là trò chuyện | Bàn chuyện thời tiết, mùa vụ, đội bóng |
| Dễ tới, dễ chiều | Mở cửa nhiều giờ, gần nhà | Đi bộ vài phút, mở sớm đóng muộn |
| Có khách quen | Những người hay lui tới tạo không khí | Ai mới đến cũng được người quen giới thiệu |
| Khiêm tốn | Không hào nhoáng, không làm người ta ngại | Bàn ghế cũ, không cần ăn mặc đẹp |
| Không khí vui đùa | Hay đùa, thoải mái | Câu chọc ghẹo quen thuộc giữa chủ và khách |
| Như nhà thứ hai | Cảm giác thuộc về, được nhớ tới | Vắng vài hôm có người hỏi thăm |
Đặc điểm "khiêm tốn" đáng để ý nhất với người mở tiệm. Theo Oldenburg, không gian thứ ba thường trông bình thường, thậm chí hơi cũ. Một nơi quá sang trọng khiến người ta chỉ ghé dịp đặc biệt, không thành thói quen hằng ngày.
Những tiệm nhỏ hay trở thành không gian thứ ba
Nói tới không gian thứ ba, người ta hay nghĩ ngay tới quán cà phê. Nhưng trong sách của Oldenburg và trong đời sống thật, nhiều loại tiệm khác làm vai trò này rất tốt.
Tiệm cắt tóc
Ở nhiều nền văn hoá, tiệm cắt tóc nam là chỗ đàn ông ngồi chờ, đọc báo, nói chuyện. Thời gian chờ là thời gian trò chuyện. Ở các khu dân cư người Mỹ gốc Phi, tiệm cắt tóc từ lâu được coi như một trung tâm sinh hoạt cộng đồng; nhiều chương trình sức khoẻ cộng đồng đã chọn tiệm cắt tóc làm chỗ đo huyết áp, phát tài liệu, vì đó là nơi người ta thật sự lui tới.
Tiệm tạp hoá thị trấn
Tiệm tạp hoá ở thị trấn Mỹ xưa có cái lò sưởi, vài chiếc ghế, có khi kiêm luôn bưu điện. Người ta ghé lấy thư, mua đồ, ngồi lại nói chuyện mùa màng. Oldenburg coi đây là không gian thứ ba điển hình của nước Mỹ nông thôn.
Tiệm kẹo trẻ em
Ở Nhật, dagashi-ya là tiệm bánh kẹo rẻ tiền, thường do một bà cụ trông, nằm gần trường học. Trẻ con tan học ghé mua vài món, đứng chơi trước tiệm. Đó là không gian thứ ba của trẻ em, nơi chúng học cách đếm tiền và cư xử với người lớn ngoài gia đình. Số tiệm như vậy giảm nhiều theo thời gian, nhưng vẫn được nhắc tới với nhiều hoài niệm.
Tiệm sửa chữa, tiệm giặt, tiệm sách
Tiệm sửa xe, sửa đồng hồ, tiệm giặt tự phục vụ, tiệm sách cũ đều có thời gian chờ hoặc lý do nán lại. Nơi nào có chỗ ngồi và chủ tiệm chịu nói chuyện, nơi đó dễ thành điểm hẹn.
Vì sao không gian thứ ba giúp phố sống lại
Với một con phố vắng, không gian thứ ba có giá trị lớn hơn doanh thu của chính nó.
- Tạo lượt ghé thường xuyên. Người ta tới không phải vì cần mua gì, mà vì thói quen. Thói quen là thứ khó cạnh tranh nhất.
- Lan sang tiệm bên cạnh. Ngồi ở tiệm này, người ta thấy tiệm kia, rồi ghé.
- Chở tin tức. Ai mở tiệm mới, nhà nào cho thuê, ai cần thợ, đều được nói ở đây trước.
- Giữ người già khỏi cô đơn. Ở những khu dân số già, một chỗ để ra ngồi mỗi sáng quan trọng không kém dịch vụ y tế.
- Làm phố có mắt nhìn. Người ngồi lâu trước tiệm cũng là người để ý tới vỉa hè.
Những tranh luận quanh khái niệm
Khái niệm của Oldenburg được dùng rộng tới mức có lúc bị dùng sai. Nhiều chuỗi lớn tự gọi cửa hàng của mình là "không gian thứ ba" trong quảng cáo, trong khi khách vào mua mang đi, ngồi một mình với máy tính, không nói chuyện với ai. Theo tiêu chí của Oldenburg, chỗ như vậy chỉ là nơi ngồi, chưa hẳn là không gian thứ ba.
Một số người còn cho rằng mô tả của ông mang màu hoài niệm, lý tưởng hoá quán rượu hay tiệm tạp hoá xưa, quên rằng những nơi đó có khi không chào đón phụ nữ hay người khác sắc tộc. Ngày nay người ta hay hỏi thêm: không gian thứ ba này có mở cho tất cả mọi người không? Người không có tiền mua gì có được ngồi không?
Biến một tiệm nhỏ thành chỗ người ta muốn ghé
Không thể "thiết kế" ra không gian thứ ba chỉ bằng nội thất, nhưng chủ tiệm có thể tạo điều kiện:
- Đặt một hai chỗ ngồi trước hoặc trong tiệm, dù là băng ghế gỗ đơn giản.
- Giữ giờ mở cửa ổn định. Thói quen chỉ hình thành khi khách biết chắc tiệm mở.
- Nhớ tên khách quen và giới thiệu họ với nhau khi có dịp.
- Có một thứ để nói chuyện: tờ báo, bàn cờ, bảng tin của khu phố, chậu cây mới.
- Không đuổi khéo người ngồi lâu vào giờ vắng. Họ làm tiệm trông có người, giúp người khác dám vào.
Ở Việt Nam, nhiều tiệm làm điều này một cách tự nhiên: tiệm sửa xe có ghế nhựa, tiệm tạp hoá có chiếc bàn nhỏ trước cửa, tiệm thuốc nam có ấm trà. Điều nên làm là giữ chúng lại khi sửa sang tiệm, đừng để ý muốn "chuyên nghiệp hoá" xoá mất chiếc ghế chờ.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm bản gốc The Great Good Place, và cuốn tuyển tập sau đó của Oldenburg gồm các câu chuyện về những không gian thứ ba có thật ở Mỹ.
Câu hỏi thường gặp
Không gian thứ ba là gì?
Không gian thứ ba là nơi người ta lui tới thường xuyên ngoài nhà ở và chỗ làm, để gặp người quen và trò chuyện thoải mái. Khái niệm do nhà xã hội học Ray Oldenburg đưa ra trong cuốn The Great Good Place năm 1989.
Ray Oldenburg là ai?
Ray Oldenburg (1932–2022) là giáo sư xã hội học người Mỹ ở Đại học West Florida. Ông nổi tiếng nhờ nghiên cứu về các nơi gặp gỡ không chính thức như quán rượu, tiệm cắt tóc, tiệm tạp hoá và vai trò của chúng với cộng đồng.
Ví dụ về không gian thứ ba?
Ví dụ quen thuộc là quán rượu ở Anh, vườn bia ở Đức, tiệm cắt tóc, tiệm tạp hoá thị trấn, tiệm kẹo trẻ em ở Nhật, tiệm sách cũ. Điều làm nên không gian thứ ba là thói quen lui tới và trò chuyện, không phải loại hình kinh doanh.
Không gian thứ ba có giúp kinh doanh không?
Có. Tiệm trở thành chỗ hẹn sẽ có lượt khách quay lại đều đặn, được truyền miệng và kéo người tới cả các tiệm bên cạnh. Tuy vậy, giá trị lớn nhất của nó là giữ cho khu phố có sinh khí.
Quán chuỗi có phải không gian thứ ba không?
Không nhất thiết. Theo tiêu chí của Oldenburg, nơi đó phải có khách quen, có trò chuyện, san phẳng địa vị và tạo cảm giác như nhà thứ hai. Một chỗ chỉ để mua mang đi hay ngồi một mình thì chưa đạt.