Khi một tiệm cũ đóng cửa, thứ có thể giữ lại không chỉ là vài tấm ảnh. Những việc nên làm trước ngày cuối là chụp và đo vẽ mặt tiền, gian hàng; ghi âm lời kể của chủ tiệm và khách quen; giữ những đồ vật mang dấu vết nghề như biển hiệu, cân, sổ sách, bảng giá; rồi gửi chúng đến nơi có thể bảo quản lâu dài. Nhiều bảo tàng trên thế giới đã dựng lại cả con phố từ chính những thứ được cứu ra từ các tiệm đóng cửa.
Vì sao ký ức của một tiệm nhỏ đáng giữ
Lịch sử chính thức ghi chép triều đại, chiến tranh, công trình lớn. Đời sống hằng ngày của người bình thường, mua gì, giá bao nhiêu, ai bán, chào nhau thế nào, thì ít ai ghi. Tiệm nhỏ là nơi đời sống ấy diễn ra mỗi ngày. Một cuốn sổ bán chịu ở tiệm tạp hoá có thể cho nhà sử học biết một xóm ăn gì, nợ ra sao, mùa nào túng. Một bảng giá cũ cho thấy đồng tiền mất giá thế nào. Một tấm biển kẻ tay cho thấy kiểu chữ của cả một thời.
Khi tiệm đóng cửa, những thứ ấy thường bị bán đồng nát, đốt, hoặc nằm trong kho rồi mục. Người con tiếp quản ngôi nhà có thể không biết cái cân sắt cũ là tư liệu. Chỉ một buổi chiều chuẩn bị là đủ để cứu được phần lớn.
Những bảo tàng dựng lại tiệm đã mất
Ý tưởng giữ ký ức tiệm cũ bằng cách dựng lại nguyên gian hàng đã có gần một thế kỷ.
| Nơi | Mốc | Họ giữ được gì |
|---|---|---|
| Bảo tàng Lâu đài York (Anh), phố Kirkgate | Mở năm 1938 | Một con phố thời Victoria dựng trong nhà, với các tiệm thuốc, tiệm bánh kẹo, tiệm tạp phẩm, phần lớn từ bộ sưu tập đồ vật đời thường của bác sĩ John Kirk |
| Bảo tàng ngoài trời Beamish (đông bắc nước Anh) | Mở những năm 1970 | Cả một thị trấn đầu thế kỷ 20 gồm cửa hàng hợp tác xã, tiệm kẹo, hiệu thuốc, tiệm in; nhiều toà nhà được tháo từ nơi khác về dựng lại |
| Bảo tàng Shitamachi ở Ueno (Tokyo) | Mở năm 1980 | Gian hàng và nhà ở của khu bình dân Tokyo xưa, trong đó có một tiệm bán buôn quai dép và một tiệm kẹo rẻ tiền cho trẻ con (dagashi), khách được bước vào và chạm vào đồ |
Điểm chung của các bảo tàng này: chúng dựa vào đồ thật được người dân hiến tặng, và vào trí nhớ của những người từng mua bán ở các tiệm như thế. Nếu ngày xưa không ai giữ lại một bộ ngăn kéo, một hộp kẹo, thì hôm nay không có gì để dựng.
Ở Hà Nội, ngôi nhà số 87 Mã Mây trong phố cổ được trùng tu cuối thập niên 1990 và mở cho khách tham quan, giúp người đến sau hình dung một ngôi nhà ống cổ vừa để ở vừa để buôn bán ra sao. Đó là kiểu giữ ký ức bằng không gian.
Trước ngày đóng cửa: danh sách việc cần làm
1. Chụp ảnh có hệ thống
- Mặt tiền từ bên kia đường, cả ngày và tối, có cả hai nhà hai bên để thấy vị trí trong phố.
- Toàn cảnh bên trong từ bốn góc.
- Cận cảnh từng chi tiết: quầy, kệ, ngăn kéo, sàn, trần, ổ điện cũ, chỗ ngồi của chủ tiệm.
- Đồ nghề, đồ dùng hằng ngày, kèm thước hoặc một vật quen thuộc để biết kích thước.
- Chủ tiệm đang làm việc, nếu họ đồng ý; chụp tay, chụp từ sau lưng nếu họ ngại lộ mặt.
2. Đo và vẽ sơ đồ
Một bản vẽ tay đơn giản với số đo các phòng, vị trí quầy, kệ, cửa là đủ. Người dựng lại hay viết về tiệm sau này sẽ biết khách đứng đâu, hàng bày chỗ nào, ánh sáng vào từ hướng nào.
3. Ghi âm lời kể
Đây là phần quý nhất và mất nhanh nhất. Nên hỏi chủ tiệm và vài khách quen lâu năm, mỗi người khoảng một giờ. Những câu hỏi mở thường gợi được nhiều chuyện:
- Tiệm bắt đầu thế nào, ai mở, vì sao chọn chỗ này?
- Ngày xưa bán những món gì mà nay không còn bán?
- Giá một món quen thay đổi ra sao qua các năm?
- Khách quen nhất là ai, họ hay mua gì?
- Có năm nào tiệm suýt đóng cửa không, vượt qua thế nào?
- Một ngày làm việc bắt đầu và kết thúc ra sao?
Ghi lại ngày, nơi, tên người kể, và hỏi rõ họ có đồng ý cho dùng lời kể không, dùng vào việc gì.
4. Giữ đồ vật
Ưu tiên những thứ khó có lại và mang dấu vết nghề: biển hiệu, cân, quả cân, sổ sách, hoá đơn cũ, bảng giá, giấy phép kinh doanh cũ, bao bì tiệm tự in, con dấu, đồ nghề đặc thù. Đồ to như quầy, tủ thì chụp kỹ nếu không giữ được.
5. Ghi lại ngày cuối
Ngày cuối thường có nhiều khách quen đến chào. Ghi lại họ nói gì, mua gì lần cuối. Một tờ giấy dán ở cửa để khách viết lời nhắn cũng là một tư liệu.
Gửi tư liệu đi đâu
Đồ vật và tài liệu giữ ở nhà dễ bị thất lạc khi chuyển nhà hay chia tài sản. Một vài nơi có thể liên hệ:
- Bảo tàng địa phương của tỉnh, thành phố, hoặc bảo tàng chuyên về đời sống, dân tộc học. Nên gọi trước để hỏi họ đang sưu tầm loại hiện vật nào.
- Thư viện, kho lưu trữ nhận sổ sách, ảnh, ghi âm.
- Khoa sử, khoa văn hoá học, kiến trúc của các trường đại học, nơi sinh viên thường làm đề tài về phố cổ, làng nghề.
- Nhà văn hoá phường, xã nếu muốn tư liệu ở lại với chính khu phố.
Khi hiến tặng, nên làm biên bản ghi rõ đồ gì, của ai, ai được dùng. Nếu gia đình muốn giữ bản gốc, có thể chỉ gửi bản sao số hoá.
Những cách lưu giữ ký ức không cần bảo tàng
- Một cuốn sách ảnh nhỏ in vài chục bản cho gia đình và khách quen.
- Một trang lưu trữ trên mạng gom ảnh, lời kể. Nên giữ thêm bản lưu ngoài mạng vì trang mạng có thể mất.
- Giữ tên. Nếu có người mở tiệm mới ở chỗ cũ hoặc con cháu mở nơi khác, việc giữ lại tên hay biển cũ (khi gia đình đồng ý) giúp khách quen nhận ra sự nối tiếp.
- Treo ảnh cũ ở chỗ cũ. Người thuê mới đôi khi sẵn lòng treo ảnh tiệm cũ, như một lời chào với khách quen của con phố.
Góc nhìn hôm nay: đừng đợi đến ngày đóng cửa
Bài học lớn nhất từ những người làm lịch sử truyền miệng là đừng đợi. Tiệm còn mở là lúc dễ ghi chép nhất: chủ tiệm khoẻ, đồ còn đủ, khách còn ghé. Một tiệm đang buôn bán có thể tự làm mỗi năm một lần: chụp mặt tiền đúng một góc, chụp quầy, ghi giá các món chính. Mười năm sau, chuỗi ảnh ấy là một bộ tư liệu mà không bảo tàng nào có.
Với người yêu phố, có thể bắt đầu từ tiệm gần nhà nhất đã mở trên ba mươi năm: ghé mua, hỏi chuyện, xin phép chụp vài tấm. Nếu ai đi Anh hay Nhật, bảo tàng York, Beamish và Shitamachi là ba nơi đáng ghé để thấy một tiệm đã mất có thể được giữ lại sống động đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm cũ đóng cửa thì nên giữ lại những gì?
Nên giữ biển hiệu, cân, sổ sách, hoá đơn, bảng giá, giấy phép cũ, bao bì và đồ nghề đặc thù. Kèm theo đó là ảnh chụp toàn bộ tiệm, sơ đồ đo vẽ và ghi âm lời kể của chủ tiệm, khách quen.
Có bảo tàng nào dựng lại cửa hàng xưa không?
Có. Bảo tàng Lâu đài York ở Anh có phố Kirkgate thời Victoria mở từ năm 1938, bảo tàng ngoài trời Beamish dựng lại cả thị trấn đầu thế kỷ 20, và bảo tàng Shitamachi ở Tokyo tái hiện tiệm buôn của khu bình dân xưa.
Muốn hiến đồ của tiệm cũ cho bảo tàng thì làm thế nào?
Nên gọi trước cho bảo tàng địa phương hoặc bảo tàng chuyên về đời sống để hỏi họ có nhận loại hiện vật đó không. Khi hiến tặng nên lập biên bản ghi rõ hiện vật, nguồn gốc và quyền sử dụng.
Phỏng vấn chủ tiệm cũ nên hỏi gì?
Nên hỏi câu mở như tiệm bắt đầu thế nào, ngày xưa bán gì mà nay không còn, giá thay đổi ra sao, khách quen là ai và một ngày làm việc diễn ra thế nào. Ghi rõ ngày, tên người kể và xin phép sử dụng lời kể.