Kẹo cao su ra đời thế nào: từ nhựa mastic, chicle đến quầy thu ngân

Kẹo cao su hiện đại ra đời ở Mỹ cuối thế kỷ 19, khi người ta đem nhựa cây chicle của vùng Trung Mỹ làm thành viên kẹo nhai bán ở tiệm tạp hoá. Nhưng thói quen nhai nhựa cây có từ hàng nghìn năm trước: người Hy Lạp nhai nhựa mastic, người Maya nhai chicle, thổ dân Bắc Mỹ nhai nhựa vân sam. Ngày nay phần lớn kẹo cao su không còn làm từ nhựa cây mà từ cốt nhai tổng hợp, và nó là món hàng kinh điển của kệ quầy thu ngân.

Nhai nhựa cây: một thói quen rất cũ

Con người nhai những thứ dẻo không để nuốt từ rất sớm. Các nhà khảo cổ ở Bắc Âu từng tìm thấy những mẩu hắc ín vỏ cây bạch dương có dấu răng người, niên đại hàng nghìn năm. Người ta cho rằng nó vừa để nhai, vừa dùng làm keo dán dụng cụ đá.

Ở vùng Địa Trung Hải, nhựa của cây mastic, một loài cây bụi mọc nhiều trên đảo Chios của Hy Lạp, được nhai để thơm miệng từ thời cổ đại. Đến nay Chios vẫn thu hoạch nhựa mastic theo cách truyền thống: rạch vỏ cây, chờ nhựa chảy thành giọt rồi khô lại thành hạt trong.

Ở Trung Mỹ, người Maya và người Aztec nhai chicle, nhựa trắng đục của cây hồng xiêm rừng. Một số nhà nghiên cứu, dựa trên ghi chép của người Tây Ban Nha thời thuộc địa, cho rằng xã hội Aztec từng có quy ước về chuyện nhai nơi công cộng. Ở Bắc Mỹ, thổ dân nhai nhựa cây vân sam, và người châu Âu di cư học theo.

Từ nhựa vân sam đến chicle: kẹo cao su lên kệ

Năm 1848, John B. Curtis ở bang Maine bắt đầu làm và bán kẹo nhai từ nhựa vân sam, được xem là một trong những kẹo cao su thương mại đầu tiên ở Mỹ. Nhựa vân sam có vị hăng, khó làm đều, nên về sau người ta pha thêm sáp parafin cho mềm và dễ nhai hơn.

Bước ngoặt đến từ chicle. Cuối thập niên 1860, Thomas Adams, một nhà sáng chế ở New York, có được một lượng chicle từ Mexico qua mối quen với cựu tổng thống Mexico Antonio López de Santa Anna, lúc ấy đang sống lưu vong ở Mỹ. Ý định ban đầu là dùng chicle thay cao su cho xe và đồ dùng, nhưng thử mãi không thành. Adams nhận ra chicle mềm, nhai được, không vị, giữ hương liệu tốt, và chuyển sang làm kẹo nhai. Đầu thập niên 1870, kẹo nhai chicle của ông bắt đầu bán ở các tiệm thuốc và tạp hoá, rồi ông làm cả máy sản xuất kẹo.

Người bán biến kẹo nhai thành món quà kèm

Thập niên 1890, William Wrigley Jr., một người bán hàng ở Chicago, ban đầu bán xà phòng rồi bột nở, tặng kèm kẹo cao su cho khách mua. Ông thấy kẹo được ưa hơn món hàng chính, bèn chuyển hẳn sang bán kẹo cao su. Cách làm của ông thường được nhắc trong sách về bán lẻ: quảng cáo ồ ạt, bày kẹo ngay cạnh quầy tính tiền, giá rẻ cho dễ mua theo hứng.

Kẹo thổi bong bóng và màu hồng quen thuộc

Kẹo cao su thường nhai được nhưng không thổi được bong bóng, vì cốt kẹo không đủ dai và đàn hồi. Đầu thế kỷ 20 đã có người thử làm kẹo thổi bóng nhưng loại kẹo đó quá dính, bóng vỡ ra bám khắp mặt.

Năm 1928, Walter Diemer, một nhân viên kế toán làm việc ở một hãng kẹo tại Philadelphia, mày mò công thức trong giờ rảnh và làm ra được cốt kẹo thổi bóng ít dính. Ông pha màu hồng vì đó là màu thực phẩm có sẵn trong xưởng lúc ấy, và từ đó kẹo thổi bóng màu hồng thành hình ảnh quen của tuổi thơ nhiều nước.

Cốt kẹo hôm nay làm từ gì

Chicle tự nhiên được khai thác bằng tay ở rừng Trung Mỹ, sản lượng có hạn và không đều. Đến giữa thế kỷ 20, nhu cầu tăng vọt, các hãng chuyển dần sang cốt kẹo tổng hợp làm từ các loại polymer được phép dùng trong thực phẩm, tương tự những chất dùng làm chất dẻo nhưng ở cấp độ tinh khiết cho thực phẩm. Một viên kẹo cao su hiện nay thường gồm:

Vẫn có một số nhà sản xuất nhỏ làm kẹo từ chicle tự nhiên, bán như sản phẩm phân huỷ sinh học. Ở Mexico và Guatemala, nghề khai thác chicle trong rừng vẫn còn nhưng thu hẹp nhiều so với thời hoàng kim.

Kẹo cao su và sức khoẻ răng miệng

Ở mức kiến thức phổ thông: nhai kẹo cao su không đường sau bữa ăn làm tăng tiết nước bọt, giúp rửa trôi vụn thức ăn và trung hoà axit trong miệng. Hiệp hội nha khoa ở một số nước công nhận lợi ích này cho kẹo không đường. Kẹo có đường thì ngược lại, đường là thức ăn cho vi khuẩn gây sâu răng.

Kẹo cao su không thay được việc chải răng. Kẹo chứa nhiều polyol như sorbitol, xylitol nếu nhai rất nhiều có thể gây đầy bụng, đi ngoài. Xylitol an toàn với người nhưng độc với chó, nên nhà có chó cần cất kẹo cẩn thận. Trẻ nhỏ không nên nhai kẹo cao su vì có thể hóc.

Bã kẹo: mặt trái của một món hàng rẻ

Bã kẹo cao su không tự tan. Cốt kẹo tổng hợp bám chặt vào vỉa hè, ghế ngồi, gầm bàn, rất tốn công cạo rửa. Nhiều thành phố phải chi tiền làm sạch bã kẹo trên đường phố bằng máy hơi nước hay hoá chất.

Singapore là trường hợp nổi tiếng: từ năm 1992, nước này cấm nhập khẩu và bán kẹo cao su, phần vì bã kẹo gây phiền cho tàu điện và công trình công cộng. Về sau luật được nới cho một số loại kẹo có tác dụng y tế hay nha khoa, bán qua dược sĩ. Đây là một trong những ví dụ hiếm hoi một món hàng quen trên kệ bị gỡ khỏi kệ cả một quốc gia.

Vì sao kẹo cao su luôn nằm cạnh quầy thu ngân

Hiếm có món hàng nào gắn với quầy tính tiền chặt như kẹo cao su. Lý do nằm ở chính đặc tính của nó:

• Rẻ và nhỏ: người mua không cần cân nhắc, quyết định trong vài giây khi đang chờ thanh toán.
• Không cần giữ lạnh, không dễ hỏng: để ở quầy cả năm không sao.
• Mua theo hứng: ít ai ghi kẹo cao su vào danh sách đi chợ, nên phải đặt ở chỗ khách nhìn thấy lúc rảnh tay.
• Dễ mất cắp: đặt gần người bán để dễ để mắt.

Với tiệm tạp hoá nhỏ ở Việt Nam, kệ kẹo cạnh quầy cũng là nơi trẻ con dừng lại lâu nhất. Kẹo cao su, kẹo que, kẹo dẻo nên đặt sao cho người lớn đi kèm thấy rõ, không treo ngang tầm mắt trẻ để vòi vĩnh. Hàng bán cho trẻ cần xem kỹ hạn dùng và bao bì còn kín.

Góc nhìn hôm nay

Từ hạt nhựa mastic trên đảo Chios đến viên kẹo không đường trong ví, kẹo cao su là câu chuyện về cách người bán biến một thói quen dân gian thành hàng hoá: tìm nguyên liệu ổn định, làm máy sản xuất, rồi đặt món hàng đúng chỗ khách dễ với tay. Ai đi Hy Lạp có thể ghé các làng trồng mastic ở nam đảo Chios; ai đọc sách bán lẻ sẽ gặp lại câu chuyện quầy thu ngân trong rất nhiều chương về mua ngẫu hứng.