Jane Jacobs là nhà văn, nhà nghiên cứu đô thị người Mỹ, tác giả cuốn The Death and Life of Great American Cities (Cái chết và sự sống của những đô thị lớn ở Mỹ) xuất bản năm 1961. Bà cho rằng một con phố an toàn và sống động không nhờ cảnh sát hay quy hoạch hoành tráng, mà nhờ "mắt nhìn ra phố": những người buôn bán, cư dân, người qua lại luôn có mặt và để ý tới vỉa hè. Trong cách nhìn đó, tiệm nhỏ ở tầng trệt là một trong những thứ quan trọng nhất của đô thị.
Jane Jacobs là ai
Jane Jacobs (1916–2006) không phải kiến trúc sư hay nhà quy hoạch được đào tạo bài bản. Bà làm phóng viên, biên tập viên cho các tạp chí về kiến trúc, và sống nhiều năm trên phố Hudson ở khu Greenwich Village, New York. Chính việc quan sát khu phố mình ở hằng ngày, từ ô cửa sổ và trên vỉa hè, là chất liệu cho cuốn sách nổi tiếng nhất của bà.
Cuốn sách ra đời vào lúc nhiều thành phố Mỹ đang theo đuổi "cải tạo đô thị": phá những khu nhà cũ bị coi là ổ chuột, xây chung cư cao tầng giữa bãi cỏ, mở đường cao tốc xuyên qua khu dân cư. Jacobs viết để phản bác cách nghĩ đó. Bà cũng tham gia các phong trào của cư dân phản đối những dự án đường lớn đi qua khu phố của mình. Năm 1968, bà chuyển sang sống ở Toronto, Canada, và tiếp tục viết về kinh tế đô thị.
"Mắt nhìn ra phố" nghĩa là gì
Ý tưởng được nhắc nhiều nhất của Jacobs là "eyes on the street", mắt nhìn ra phố. Theo bà, vỉa hè an toàn khi có ba điều:
- Ranh giới rõ giữa không gian công cộng và không gian riêng, để ai cũng biết chỗ nào là phố, chỗ nào là nhà.
- Có mắt nhìn ra phố của những người coi mình như chủ tự nhiên của con phố: chủ tiệm, cư dân. Nhà cửa phải quay mặt ra phố chứ không quay lưng.
- Vỉa hè có người dùng liên tục, vừa tăng số mắt nhìn, vừa khiến người trong nhà có lý do nhìn ra.
Tiệm nhỏ đáp ứng cả ba. Chủ tiệm có lý do để phố yên ổn, vì khách ngại đến nơi bất an. Tiệm mở cửa từ sáng tới tối nên có người trông suốt ngày. Và tiệm cho người ta lý do để đi bộ trên vỉa hè: đi mua báo, mua bánh, ghé tiệm sửa giày.
Chủ tiệm là "nhân vật công cộng"
Jacobs dành nhiều trang cho những người bà gọi là "public characters", nhân vật công cộng của khu phố. Đó là những người tiếp xúc với rất nhiều người mỗi ngày và để ý tới chuyện chung: chủ tiệm kẹo, người bán đồ ăn, ông chủ tiệm giặt, bà chủ quán nhỏ.
Bà kể một tập quán ở phố Hudson: hàng xóm hay gửi chìa khoá nhà cho chủ tiệm đồ ăn ở gần, để khi có khách tới chơi hay người nhà về sớm thì lấy ở đó. Chủ tiệm không phải bạn thân của tất cả mọi người, nhưng được tin đủ để giữ hộ. Theo Jacobs, đô thị cần đúng kiểu quan hệ này: không quá thân, không quá xa, đủ tin nhau trong chuyện nhỏ mà vẫn giữ được đời tư.
Bà gọi nhịp sinh hoạt hằng ngày trên vỉa hè là một "vũ điệu vỉa hè": buổi sáng chủ tiệm kéo cửa, người đi làm vội qua, trẻ con đi học; buổi trưa dân văn phòng ra ăn; chiều tối người ta đứng nói chuyện trước cửa nhà; đêm khuya vẫn còn quán mở cửa. Mỗi người một vai, nhưng cả con phố không bao giờ trống trơn.
Bốn điều kiện làm phố đa dạng
Jacobs không chỉ nói về an toàn. Bà hỏi: vì sao có phố đủ loại tiệm, đông người cả ngày, còn có phố chết? Câu trả lời của bà là bốn điều kiện, cần có cùng lúc.
| Điều kiện | Ý nghĩa | Liên quan tới tiệm nhỏ |
|---|---|---|
| Nhiều công năng chính | Khu phố có cả nhà ở, chỗ làm, trường học, chỗ vui chơi | Người qua lại vào nhiều giờ khác nhau, tiệm có khách cả ngày |
| Khối nhà ngắn | Đường cắt nhau dày, nhiều góc phố | Nhiều mặt tiền, nhiều lối đi, khách dễ rẽ ngang |
| Nhà cũ xen nhà mới | Có cả toà nhà cũ giá thuê rẻ | Tiệm mới khởi nghiệp, tiệm lời ít có chỗ thuê nổi |
| Mật độ đủ cao | Đủ đông người sống và làm việc | Đủ khách để nuôi nhiều tiệm nhỏ |
Điều kiện thứ ba là điều hay bị quên nhất. Jacobs cho rằng những ý tưởng mới, tiệm mới thường cần nhà cũ, vì chỉ nhà cũ mới có giá thuê mà người mới bắt đầu trả nổi. Một khu phố toàn nhà mới xây thì chỉ chuỗi lớn và tiệm có lời cao mới thuê được. Phá hết nhà cũ cũng là phá luôn chỗ ươm của tiệm nhỏ.
Những lời phê bình
Ý tưởng của Jacobs ảnh hưởng rất rộng tới quy hoạch đô thị sau này, nhưng cũng bị tranh luận:
- Dựa nhiều vào quan sát một khu phố. Greenwich Village những năm 1950 có điều kiện riêng; không phải phố nào cũng giống thế.
- Phố đẹp thì đắt lên. Chính những khu phố kiểu Jacobs ca ngợi về sau trở nên rất đắt đỏ, đẩy người thu nhập thấp và tiệm nhỏ đi nơi khác. Có người cho rằng bà chưa tính đủ tới chuyện này, dù bà có bàn về sự đa dạng tự huỷ khi một loại hình quá thành công.
- "Mắt nhìn ra phố" không thay được mọi thứ. An toàn đô thị còn phụ thuộc kinh tế, việc làm, dịch vụ xã hội.
Dù vậy, phần lớn nhà quy hoạch ngày nay đều chấp nhận những ý cốt lõi: tầng trệt có hoạt động, vỉa hè cho người đi bộ, công năng hỗn hợp và mật độ hợp lý giúp phố sống.
Nhìn phố Việt Nam bằng mắt Jacobs
Đọc Jacobs ở Việt Nam có cảm giác quen thuộc. Phố nhà ống với tầng trệt buôn bán, chủ ở tầng trên, là hình mẫu "mắt nhìn ra phố" tự nhiên. Bà bán nước đầu ngõ biết ai lạ vào ngõ, chú sửa xe nhận gửi đồ hộ, cô tạp hoá nhắn giúp hàng xóm. Những điều Jacobs phải đi tìm ở New York thì phố Việt có sẵn.
Ngược lại, những khu đô thị mới chỉ có nhà ở, tầng trệt khép kín, phải đi xe mới mua được hộp sữa, lại giống đúng những gì Jacobs cảnh báo. Khi tầng trệt các toà chung cư chỉ là sảnh kính và bãi xe, vỉa hè trước đó vắng cả ngày.
Thử tự quan sát một con phố
- Đếm số cửa mở ra vỉa hè trên một đoạn trăm mét. Càng nhiều cửa, phố càng sống.
- Ghi lại phố đông vào giờ nào, vắng vào giờ nào. Phố tốt có người ở cả ba buổi.
- Để ý ai là "nhân vật công cộng" của phố: người biết mặt nhiều người nhất.
- Xem có nhà cũ giá thuê thấp không, và tiệm mới mở trên phố thường nằm ở đâu.
Đọc gì tiếp
Bản gốc tiếng Anh The Death and Life of Great American Cities vẫn được tái bản đều đặn và là sách nhập môn của sinh viên quy hoạch. Những chương đầu về vỉa hè, an toàn và trẻ em là dễ đọc nhất. Ai thích có thể đọc thêm The Economy of Cities (1969) của bà về chuyện đô thị sinh ra việc làm mới. Nhiều thành phố trên thế giới, kể cả ở châu Á, có những buổi "Jane's Walk", đi bộ cùng nhau quanh khu phố để quan sát và trò chuyện, theo tinh thần của bà.
Câu hỏi thường gặp
Jane Jacobs là ai?
Jane Jacobs (1916–2006) là nhà văn và nhà nghiên cứu đô thị người Mỹ, sau sống ở Canada. Bà nổi tiếng với cuốn The Death and Life of Great American Cities năm 1961, phê phán lối quy hoạch phá phố cũ và đề cao vỉa hè, tiệm nhỏ, công năng hỗn hợp.
Mắt nhìn ra phố (eyes on the street) là gì?
Đó là ý tưởng rằng phố an toàn khi có nhiều người tự nhiên để mắt tới vỉa hè: chủ tiệm, cư dân, người qua lại. Nhà và tiệm quay mặt ra phố, vỉa hè có người dùng liên tục, nhờ vậy kẻ xấu khó hành động.
Vì sao Jane Jacobs coi trọng tiệm nhỏ?
Tiệm nhỏ mở cửa suốt ngày, có chủ quan tâm tới sự yên ổn của phố và cho người dân lý do đi bộ ngoài vỉa hè. Chủ tiệm còn là "nhân vật công cộng" giúp hàng xóm biết nhau và tin nhau trong chuyện nhỏ.
Bốn điều kiện đa dạng đô thị của Jane Jacobs là gì?
Đó là có nhiều công năng chính, khối nhà ngắn, nhà cũ xen nhà mới, và mật độ người đủ cao. Theo bà, thiếu một trong bốn điều kiện thì phố khó có được sự đa dạng bền vững.
Cuốn sách của Jane Jacobs xuất bản năm nào?
The Death and Life of Great American Cities xuất bản năm 1961 tại Mỹ. Đến nay nó vẫn là một trong những cuốn sách về đô thị được đọc và trích dẫn nhiều nhất.