Giấy vệ sinh dạng cuộn có đường đục lỗ để xé từng tờ là sản phẩm của nước Mỹ cuối thế kỷ 19, sau khi Seth Wheeler được cấp các bằng sáng chế về giấy cuộn đục lỗ và các nhà máy giấy bắt đầu bán cuộn cho tiệm tạp hoá. Trước đó đã có giấy vệ sinh dạng tờ, và xa hơn nữa, người Trung Hoa dùng giấy cho việc này từ hơn một nghìn năm trước. Từ một món hàng ngại nhắc tên, giấy vệ sinh thành mặt hàng chiếm chỗ nhiều nhất trên kệ đồ gia dụng.
Trước khi có giấy: lá cây, vỏ ngô và que gỗ
Suốt phần lớn lịch sử, con người vệ sinh bằng những gì có sẵn quanh mình: lá cây, rơm, rêu, cỏ, nước, vỏ ngô ở nông thôn Mỹ, vỏ sò hay đá nhẵn ở vùng biển. Ở các nhà vệ sinh công cộng của La Mã, người ta dùng một miếng bọt biển buộc vào que gỗ, nhúng nước muối hoặc giấm; các nhà sử học vẫn còn tranh luận về chi tiết cách dùng. Ở nhiều nước Hồi giáo, Nam Á và Đông Nam Á, rửa bằng nước là cách quen thuộc đến tận ngày nay.
Giấy là thứ đắt tiền trong phần lớn lịch sử, dùng để viết và in, không ai nghĩ dùng nó cho việc này. Ngoại lệ đáng kể nhất là Trung Hoa, nơi phát minh ra giấy.
Trung Hoa: tờ giấy cho hoàng cung
Ghi chép thường được trích dẫn sớm nhất là của học giả Nhan Chi Thôi thế kỷ 6, khi ông khuyên con cháu không dùng giấy có chép kinh điển hay tên các bậc hiền triết vào việc vệ sinh. Lời khuyên ấy ngầm cho thấy giấy đã được dùng như vậy từ thời đó.
Các nghiên cứu về lịch sử khoa học kỹ thuật Trung Hoa còn ghi lại rằng cuối thế kỷ 14, triều đình nhà Minh cho sản xuất loại giấy khổ lớn dùng riêng cho hoàng gia với số lượng rất lớn mỗi năm. Nhưng với dân thường ở hầu hết thế giới, giấy cho việc vệ sinh vẫn là chuyện xa lạ trong nhiều thế kỷ tiếp theo.
Giấy báo, niên giám và tờ giấy "có thuốc"
Khi báo chí và in ấn rẻ đi ở thế kỷ 18–19, giấy báo cũ, sách niên giám, tờ catalogue bán hàng qua thư trở thành giấy vệ sinh của nhiều gia đình. Có câu chuyện quen thuộc rằng ở nông thôn Mỹ, những cuốn catalogue dày cộp được treo trong nhà vệ sinh ngoài vườn để dùng dần.
Năm 1857, Joseph Gayetty ở New York bán một loại giấy vệ sinh đóng gói gọi là "giấy có thuốc", từng tờ phẳng tẩm nha đam, đựng trong gói. Đây thường được xem là giấy vệ sinh đóng gói thương mại đầu tiên ở Mỹ. Nó không bán chạy: người ta chưa quen bỏ tiền mua một thứ giấy chỉ để dùng rồi vứt, trong khi giấy báo thì miễn phí.
Cuộn giấy đục lỗ: một phát minh về cách xé
Cái làm nên giấy vệ sinh hiện đại không phải là tờ giấy mà là cuộn và đường đục lỗ. Seth Wheeler ở Albany, New York, được cấp một số bằng sáng chế trong thập niên 1870 và 1890 về giấy cuộn đục lỗ để xé và giá treo. Bản vẽ trong bằng sáng chế năm 1891 của ông cho thấy tờ giấy buông ra phía trước cuộn, thường được những người tranh luận chuyện "treo xuôi hay treo ngược" đem ra làm bằng chứng cho kiểu treo xuôi.
Cũng cuối thế kỷ 19, các nhà máy giấy ở Philadelphia bắt đầu sản xuất giấy cuộn bán cho các tiệm tạp hoá và khách sạn. Vì chuyện này còn bị coi là tế nhị, có thời các cuộn giấy được bán dưới tên riêng của từng tiệm, nhà sản xuất không muốn in tên mình lên.
"Không còn dằm gỗ"
Một chi tiết hay được nhắc trong sách về lịch sử quảng cáo: đến thập niên 1930, có hãng ở Mỹ còn quảng cáo giấy vệ sinh của mình "không có dằm". Lời quảng cáo nghe buồn cười ngày nay nhưng cho thấy giấy rẻ thời đó làm thô, sót mảnh vụn gỗ trong bột giấy. Giấy mềm, nhiều lớp là thành quả của nhiều thập niên cải tiến về sau.
| Thời điểm | Mốc đáng nhớ |
|---|---|
| Thế kỷ 6 | Ghi chép ở Trung Hoa ngầm cho thấy giấy đã được dùng cho vệ sinh |
| Cuối thế kỷ 14 | Triều đình nhà Minh cho làm giấy khổ lớn dùng riêng |
| 1857 | Joseph Gayetty bán giấy vệ sinh dạng tờ đóng gói ở New York |
| Thập niên 1870–1890 | Seth Wheeler được cấp bằng sáng chế giấy cuộn đục lỗ và giá treo |
| Cuối thế kỷ 19 | Giấy cuộn bán qua tiệm tạp hoá ở Mỹ |
| Giữa thế kỷ 20 | Giấy nhiều lớp, mềm hơn; giấy cuộn phổ biến ở các nước công nghiệp |
Giấy vệ sinh ở Việt Nam
Ở Việt Nam, giấy vệ sinh cuộn phổ biến ở đô thị khá muộn. Nhiều người còn nhớ thời dùng giấy báo cũ, giấy vở học trò, và ở nông thôn là lá, rơm hay nước. Thời bao cấp, giấy là hàng hiếm, giấy vệ sinh cuộn càng hiếm. Phải từ thập niên 1990, khi các nhà máy giấy trong nước và hàng nhập khẩu tăng lên, cuộn giấy mới thành món hàng thường ngày trên kệ tạp hoá, được bán theo lốc 10 cuộn, 12 cuộn bọc nilon.
Song song với cuộn giấy, vòi xịt rửa bên bồn cầu là thứ rất phổ biến ở Việt Nam và nhiều nước Đông Nam Á. Hai cách dùng sống cạnh nhau, khác hẳn thói quen ở châu Âu hay Bắc Mỹ.
Món hàng khó tính nhất trên kệ
Với người bán, giấy vệ sinh là món hàng kỳ lạ: rẻ, nhẹ, bán đều quanh năm nhưng chiếm chỗ rất nhiều. Một lốc 10 cuộn có giá trị nhỏ mà thể tích bằng cả chục chai nước mắm. Vì thế:
- Siêu thị thường đặt giấy vệ sinh ở dãy sâu bên trong: đây là món ai cũng cần, khách sẽ đi qua nhiều kệ khác mới tới.
- Tiệm nhỏ thường chất lốc giấy ở tầng cao hoặc ngăn dưới cùng: những chỗ khó đặt hàng giá trị cao.
- Giấy rất dễ hút ẩm và bám mùi: không xếp cạnh xà phòng thơm nồng, dầu, nước mắm, không để kho ẩm hay sát nền.
So giá giấy vệ sinh cho đúng
Một cuộn giấy trông to chưa chắc nhiều giấy: lõi có thể to hơn, giấy có thể được cuộn lỏng, xốp. So giá theo cuộn dễ bị nhầm. Cách so công bằng là xem trên bao bì:
- Số tờ mỗi cuộn và số lớp: 2 lớp, 3 lớp, 4 lớp.
- Chiều dài cuộn nếu nhà sản xuất có ghi.
- Lấy giá lốc chia cho tổng số tờ của cả lốc để ra giá mỗi trăm tờ.
Người bán tạp hoá có thể ghi giá mỗi trăm tờ lên thẻ giá cho khách so. Khách tin tiệm minh bạch thì quay lại.
Giấy vệ sinh và bồn cầu: một chuyện nhỏ hay gây rắc rối
Giấy vệ sinh được làm để rã ra trong nước, sợi giấy ngắn và ít keo. Khăn giấy rút, khăn giấy ướt và giấy lau bếp thì không: chúng được làm để bền khi ướt. Xả các loại này xuống bồn cầu là nguyên nhân phổ biến gây tắc đường ống và bể phốt. Kể cả khăn ướt ghi "xả được" cũng có thể gây tắc ở hệ thống cũ. Nếu nhà dùng bể tự hoại, nên chọn giấy vệ sinh dễ tan và bỏ khăn ướt vào thùng rác.
Giấy làm từ bột giấy tái chế hay bột giấy nguyên sinh đều có trên kệ. Giấy tái chế thường kém mềm hơn một chút nhưng dùng ít gỗ hơn; đó là lựa chọn của mỗi nhà.
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử giấy vệ sinh là ví dụ hay về chuyện một món hàng chỉ thành "hàng quen" khi xã hội sẵn sàng nói về nó. Phát minh kỹ thuật thì đã có từ lâu, nhưng phải đến khi người ta chịu bỏ tiền mua và người bán chịu bày lên kệ, cuộn giấy mới vào được mọi nhà. Ai tò mò có thể tìm đọc các sách về lịch sử nhà vệ sinh và vệ sinh công cộng; một số bảo tàng ở Nhật Bản và châu Âu có hẳn khu trưng bày về đề tài tưởng như khó nói này.
Câu hỏi thường gặp
Giấy vệ sinh có từ khi nào?
Ở Trung Hoa, giấy đã được dùng cho vệ sinh ít nhất từ thế kỷ 6. Giấy vệ sinh đóng gói thương mại xuất hiện ở Mỹ năm 1857 với giấy dạng tờ của Joseph Gayetty, còn giấy cuộn đục lỗ phổ biến từ cuối thế kỷ 19.
Ai phát minh ra giấy vệ sinh cuộn?
Seth Wheeler ở Albany, New York, được cấp các bằng sáng chế về giấy cuộn đục lỗ và giá treo trong thập niên 1870 và 1890. Các nhà máy giấy ở Mỹ sau đó sản xuất giấy cuộn bán qua tiệm tạp hoá.
Trước khi có giấy vệ sinh người ta dùng gì?
Lá cây, rơm, cỏ, rêu, nước, vỏ ngô, bọt biển buộc que ở La Mã, và về sau là giấy báo, sách cũ. Ở nhiều nước châu Á, rửa bằng nước vẫn là cách phổ biến.
Treo giấy vệ sinh xuôi hay ngược mới đúng?
Không có quy định bắt buộc. Bản vẽ trong bằng sáng chế năm 1891 của Seth Wheeler cho thấy tờ giấy buông ra phía trước cuộn, nên nhiều người coi đó là kiểu "gốc".
Có nên xả khăn giấy ướt xuống bồn cầu không?
Không nên. Khăn ướt và khăn giấy rút được làm để bền khi ướt, không rã nhanh như giấy vệ sinh, dễ gây tắc ống và bể phốt. Nên bỏ vào thùng rác.