Nghiên cứu về doanh nghiệp gia đình cho thấy tiệm sống qua nhiều đời thường giống nhau ở vài điểm: coi tiệm là thứ giữ hộ cho đời sau chứ không phải tài sản để tiêu, chọn người kế nghiệp sớm và theo năng lực, ít vay nợ, gắn chặt với khách và cộng đồng, và có luật chơi rõ ràng trong nhà. Câu "phú bất quá tam đại" có phần đúng, nhưng con số thống kê hay được trích để chứng minh nó lại kém chắc chắn hơn người ta tưởng.
"Phú bất quá tam đại": câu nói có ở khắp nơi
Gần như nền văn hoá nào cũng có một câu nói về việc của cải gia đình tan đi sau ba đời:
- Người Hoa và người Việt: phú bất quá tam đại, giàu không quá ba đời.
- Người Anh, Mỹ: shirtsleeves to shirtsleeves in three generations, từ áo sơ mi xắn tay (người lao động) trở lại áo sơ mi xắn tay sau ba đời.
- Người Nhật thời Edo có câu thơ trào phúng senryū về "đời thứ ba viết biển 'nhà bán' bằng lối chữ Hán thanh lịch": đời thứ ba học hành sang trọng, viết chữ đẹp, nhưng chữ đẹp ấy dùng để rao bán nhà.
Lý lẽ chung khá dễ hiểu: đời đầu lập nghiệp bằng mồ hôi, đời hai lớn lên nhìn cha mẹ làm và giữ được, đời ba sinh ra trong sung túc, không biết nghề và cũng không còn đói để mà cố.
Con số 30 – 13 – 3: hay được trích nhưng cần dè dặt
Trong sách và bài báo về doanh nghiệp gia đình, rất hay gặp con số: khoảng 30% doanh nghiệp gia đình sống được sang đời thứ hai, khoảng 12–13% sang đời thứ ba, và chỉ khoảng 3% sang đời thứ tư. Con số này thường được dẫn về nghiên cứu của John L. Ward, một học giả Mỹ về doanh nghiệp gia đình, theo dõi các công ty sản xuất ở bang Illinois qua nhiều thập niên và công bố cuối những năm 1980.
Nhiều nhà nghiên cứu về sau chỉ ra mấy vấn đề khi trích con số này:
- Mẫu nghiên cứu gốc nhỏ và hẹp (một bang, một ngành, một giai đoạn), không thể áp cho mọi nước, mọi nghề.
- "Không còn là doanh nghiệp gia đình" không đồng nghĩa với "thất bại". Nhiều gia đình bán công ty với giá tốt, hoặc công ty lớn lên và có cổ đông ngoài.
- Doanh nghiệp nói chung, kể cả không phải của gia đình, cũng có tỷ lệ sống sót sau vài chục năm rất thấp. So với nền chung ấy, doanh nghiệp gia đình không hẳn tệ hơn.
Nói cách khác: chuyển giao qua các đời là khó thật, nhưng đừng dùng một con số trôi nổi để kết luận rằng tiệm gia đình gần như chắc chắn chết ở đời thứ ba.
Câu lạc bộ những doanh nghiệp trên 200 năm
Năm 1981, một nhóm doanh nghiệp gia đình lâu đời lập hiệp hội Les Hénokiens ở Pháp. Tên hiệp hội lấy từ nhân vật Enoch (Hê-nóc) trong Kinh Thánh, người được kể là sống 365 năm. Điều kiện để vào hiệp hội khá chặt: doanh nghiệp phải có tuổi ít nhất 200 năm, gia đình sáng lập vẫn nắm quyền sở hữu hoặc đa số, một người trong dòng họ vẫn điều hành hoặc ngồi hội đồng quản trị, và tình hình tài chính lành mạnh. Hiệp hội chỉ có vài chục thành viên trên thế giới.
| Ví dụ thành viên | Nước | Nghề | Năm lập theo doanh nghiệp |
|---|---|---|---|
| Hōshi | Nhật Bản | Nhà trọ suối nước nóng | 718 |
| Marchesi Antinori | Ý | Rượu vang | 1385 |
| Beretta | Ý | Chế tạo súng săn, súng thể thao | 1526 |
Nhìn vào danh sách, có thể thấy những nghề hay sống lâu là nghề gắn với đất (rượu vang, nhà trọ ở nguồn nước nóng), nghề có kỹ thuật khó học, và nghề có khách hàng ổn định qua nhiều thế hệ. Rất ít doanh nghiệp trong nhóm này thuộc những ngành thay đổi chóng mặt.
Những nghiên cứu nói gì về bí quyết sống lâu
Bốn chữ C của Miller và Le Breton-Miller
Danny Miller và Isabelle Le Breton-Miller, trong cuốn Managing for the Long Run (2005), nghiên cứu các doanh nghiệp gia đình đứng đầu ngành qua nhiều thập niên và tóm lại bốn ưu tiên mà họ gọi là bốn chữ C:
- Continuity (bền bỉ): theo đuổi một sứ mệnh dài hạn, đầu tư cho kỹ năng và danh tiếng hơn là lợi nhuận quý tới.
- Community (cộng đồng bên trong): gắn bó với người làm, giữ người lâu, truyền văn hoá tiệm.
- Connection (kết nối bên ngoài): quan hệ lâu dài với khách, nhà cung cấp, địa phương.
- Command (tự chủ): người điều hành có quyền quyết nhanh và dám làm khác, vì không bị cổ đông ngoài thúc ép ngắn hạn.
Của cải cảm xúc
Nhóm nghiên cứu của Luis Gómez-Mejía, trong một bài năm 2007 về các xưởng dầu ô liu gia đình ở Tây Ban Nha, đưa ra khái niệm "của cải cảm xúc xã hội" (socioemotional wealth): gia đình chủ tiệm không chỉ tính lời lỗ bằng tiền mà còn tính bằng danh dự, tên tuổi, quyền giữ tiệm trong tay. Có khi họ chấp nhận lãi ít hơn để giữ quyền kiểm soát. Điều này vừa là sức mạnh (không bán tiệm chạy theo giá cao), vừa là điểm yếu (không chịu nhận vốn ngoài khi cần).
Chọn người kế nghiệp theo năng lực
Nghiên cứu về các công ty gia đình Nhật cho thấy những nơi nhận con nuôi trưởng thành có năng lực để kế nghiệp làm ăn tốt hơn những nơi chỉ trao cho con ruột. Nhiều nghiên cứu ở phương Tây cũng ghi nhận kết quả kinh doanh hay đi xuống khi quyền điều hành được trao theo thứ tự sinh, bất kể năng lực. Bài học không phải là "đừng trao cho con", mà là con cũng phải được thử thách và chuẩn bị như một người ngoài.
Những nguyên nhân làm tiệm gia đình đổ vỡ
- Không ai lên kế hoạch kế nghiệp. Người chủ làm tới khi ốm hoặc mất, cả nhà mới bàn, lúc ấy cảm xúc và tiền bạc trộn vào nhau.
- Tranh chấp giữa anh chị em. Ai giữ tên, ai giữ nhà, chia lợi nhuận thế nào. Không có thoả thuận viết ra thì xung đột kéo dài nhiều năm.
- Nhập nhằng tiền nhà và tiền tiệm. Rút tiền tiệm chi tiêu gia đình, không ai biết tiệm thật sự lãi hay lỗ.
- Vay nợ để mở rộng nhanh. Một năm xấu là đủ sụp.
- Ngại đổi mới vì sợ phụ lòng tổ tiên. Giữ nguyên mọi thứ trong khi khách đã đổi.
Góc nhìn hôm nay: bảng kiểm cho tiệm nhỏ muốn sống qua một đời chủ
Từ các nghiên cứu trên, một tiệm tạp hoá, tiệm bánh hay quán ăn gia đình có thể tự hỏi:
- Đã có người được chọn để tiếp quản nếu chủ tiệm nghỉ trong năm năm tới chưa? Người đó đã từng tự điều hành tiệm một tháng chưa?
- Sổ sách tiệm có tách khỏi chi tiêu gia đình không? Có biết lãi thật mỗi tháng không?
- Trong nhà đã có thoả thuận viết ra về tên tiệm, mặt bằng, chia phần chưa?
- Tiệm có nợ vượt quá mức trả được trong một năm buôn bán kém không?
- Người làm lâu năm có được đối xử đủ tốt để ở lại khi đổi chủ không?
Muốn đọc thêm, cuốn Managing for the Long Run của Miller và Le Breton-Miller là điểm khởi đầu dễ đọc. Với chuyện thoả thuận chia tài sản, thừa kế trong gia đình, nên hỏi luật sư hoặc phòng công chứng, và tra quy định hiện hành của Bộ luật Dân sự, vì đây là phần khác nhau theo từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Phú bất quá tam đại nghĩa là gì?
Phú bất quá tam đại nghĩa là giàu không quá ba đời: đời đầu làm ra, đời hai giữ, đời ba tiêu hết. Người Anh có câu tương tự "shirtsleeves to shirtsleeves in three generations".
Bao nhiêu phần trăm doanh nghiệp gia đình sống sang đời thứ ba?
Con số hay được trích là khoảng 12–13%, dẫn về nghiên cứu của John L. Ward ở Illinois. Tuy vậy mẫu nghiên cứu gốc hẹp và việc "không còn là của gia đình" không đồng nghĩa với thất bại, nên chỉ nên coi đây là con số tham khảo.
Les Hénokiens là gì?
Les Hénokiens là hiệp hội các doanh nghiệp gia đình trên 200 tuổi, lập năm 1981 ở Pháp. Thành viên phải còn do gia đình sáng lập nắm giữ, có người trong dòng họ điều hành và tài chính lành mạnh.
Vì sao doanh nghiệp gia đình hay tan rã khi chuyển giao?
Lý do thường gặp là không có kế hoạch kế nghiệp, tranh chấp giữa anh chị em, nhập nhằng tiền nhà và tiền tiệm, và vay nợ mở rộng quá nhanh. Người kế nghiệp được chọn theo thứ tự sinh thay vì năng lực cũng là một rủi ro lớn.
Socioemotional wealth là gì?
Socioemotional wealth, tạm dịch của cải cảm xúc xã hội, là khái niệm chỉ những giá trị phi tiền bạc mà gia đình chủ doanh nghiệp coi trọng, như danh dự, tên tuổi và quyền kiểm soát. Khái niệm này giải thích vì sao có gia đình chấp nhận lãi thấp hơn để giữ tiệm trong tay.