Cửa hàng cộng đồng (community shop) ở Anh là tiệm tạp hoá làng do chính dân làng góp vốn mua lại và cùng làm chủ, thường khi tiệm cuối cùng của làng sắp đóng cửa. Mỗi người mua cổ phần với số tiền nhỏ, mỗi thành viên một phiếu bầu bất kể góp bao nhiêu, nhiều việc do tình nguyện viên đảm nhận. Theo các báo cáo của Quỹ Plunkett, tổ chức hỗ trợ mô hình này, hiện có vài trăm cửa hàng cộng đồng đang hoạt động ở Vương quốc Anh, và tỉ lệ đóng cửa của chúng thấp hơn hẳn doanh nghiệp nhỏ thông thường.
Khi tiệm cuối cùng của làng sắp đóng
Ở nông thôn Anh, nhiều làng từng có tiệm tạp hoá kiêm bưu cục, một quán rượu, một nhà thờ và một trường tiểu học. Từ nửa sau thế kỷ 20, những thứ đó lần lượt biến mất. Người dân lái xe ra siêu thị ở thị trấn, chủ tiệm về hưu không ai nối nghề, giá nhà ở làng tăng vì người thành phố mua làm nhà nghỉ cuối tuần, còn người trẻ địa phương thì dọn đi.
Mất tiệm làng không chỉ là mất chỗ mua sữa và báo. Với người già không lái xe, đó là mất chỗ mua đồ duy nhất trong tầm đi bộ. Với cả làng, đó là mất nơi gặp nhau hằng ngày. Một số làng quyết định không để chuyện đó xảy ra.
Cách một làng mua lại tiệm của mình
Quy trình ở mỗi nơi một khác, nhưng thường theo các bước:
- Họp làng. Vài người khởi xướng gọi họp, hỏi xem dân có muốn giữ tiệm không, có sẵn sàng góp tiền và công không.
- Khảo sát. Hỏi từng hộ: họ mua gì, bao nhiêu, giờ nào, sẵn lòng góp bao nhiêu. Đây là cách ước doanh thu trước khi bỏ vốn.
- Lập pháp nhân. Phổ biến nhất là "hội vì lợi ích cộng đồng" (community benefit society), một dạng hợp tác xã theo luật Anh.
- Bán cổ phần cộng đồng. Dân làng và người ủng hộ mua cổ phần. Nguyên tắc một thành viên một phiếu bầu, nên người góp nhiều không thâu tóm được quyền quyết định.
- Thêm vốn khác. Khoản tài trợ, vay ưu đãi, gây quỹ bằng hội chợ, bán bánh.
- Mở tiệm. Thường có một quản lý được trả lương và một nhóm tình nguyện viên trực quầy theo ca.
Tiệm có khi nằm ngay chỗ cũ, có khi dọn vào nhà hội làng, một gian của nhà thờ, căn nhà gỗ dựng mới, thậm chí một chiếc xe lưu động. Ngoài tạp hoá, nhiều tiệm kiêm bưu cục, quầy cà phê nhỏ, chỗ nhận thuốc, thư viện sách đổi.
Gốc rễ: những người dệt vải ở Rochdale
Ý tưởng dân cùng làm chủ một tiệm không mới ở Anh. Năm 1844, một nhóm thợ dệt và thợ thủ công ở Rochdale, gần Manchester, lập hội "Những người tiên phong công bằng Rochdale". Ngày 21 tháng 12 năm 1844, họ mở một tiệm nhỏ trên phố Toad Lane, bán vài món cơ bản như bơ, đường, bột mì, bột yến mạch và nến.
Điều khiến tiệm Rochdale thành mốc lịch sử là bộ nguyên tắc của họ: cửa mở cho mọi người tham gia, mỗi thành viên một phiếu, lợi nhuận chia theo lượng mua chứ không theo vốn góp, bán hàng thật không pha trộn, cân đủ. Những nguyên tắc ấy về sau trở thành nền tảng của phong trào hợp tác xã trên thế giới. Tiệm ở Toad Lane ngày nay là một bảo tàng nhỏ.
Cửa hàng cộng đồng ở làng Anh hiện nay là hậu duệ gần của truyền thống đó, chỉ khác ở chỗ động lực chính không phải tránh hàng gian giá đắt, mà giữ cho làng còn một trái tim.
Quán rượu làng và "quyền được trả giá"
Mô hình góp vốn này cũng lan sang quán rượu làng (pub), vốn là không gian thứ ba quan trọng nhất ở nông thôn Anh. Nhiều quán đóng cửa vì chủ sở hữu muốn bán đất xây nhà ở. Đã có hàng trăm quán được cộng đồng mua lại và vận hành theo cách tương tự cửa hàng cộng đồng.
Luật Địa phương (Localism Act) năm 2011 của Anh đưa ra một công cụ gọi là "tài sản có giá trị cộng đồng" (Asset of Community Value). Dân có thể đề nghị chính quyền địa phương ghi danh một tiệm, một quán, một sân bóng vào danh sách này. Khi chủ muốn bán tài sản đã ghi danh, cộng đồng được quyền yêu cầu một khoảng thời gian tạm hoãn để kịp gom tiền đưa ra giá mua. Luật không buộc chủ phải bán cho cộng đồng, nhưng cho cộng đồng thời gian để có cơ hội.
Vì sao những tiệm này sống lâu
| Yếu tố | Tiệm tư nhân thông thường | Cửa hàng cộng đồng |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Lợi nhuận cho chủ | Giữ dịch vụ cho làng, lời vừa đủ để sống |
| Chi phí nhân công | Trả lương toàn bộ | Một phần là tình nguyện viên |
| Khách hàng | Khách chọn nơi rẻ nhất | Cổ đông cũng là khách, có lý do ủng hộ |
| Khi gặp khó | Chủ có thể đóng cửa, bán đi | Hàng chục, hàng trăm người cùng tìm cách |
| Nối nghề | Phụ thuộc gia đình chủ | Ban điều hành bầu lại, người mới thay người cũ |
Tuy vậy, mô hình không phải không có khó khăn. Phổ biến nhất là tình nguyện viên mỏi mệt sau vài năm, nhóm sáng lập già đi, và áp lực cạnh tranh giá với siêu thị khi giá sinh hoạt tăng. Những tiệm sống khoẻ thường biết tự làm mới: thêm quầy cà phê, bán sản phẩm của nông hộ quanh làng, mở các buổi sinh hoạt.
Bài học cho xóm làng và khu phố Việt Nam
Việt Nam có truyền thống hợp tác xã mua bán ở nông thôn, gắn với một thời kỳ lịch sử riêng và nhiều ký ức khác nhau. Mô hình cửa hàng cộng đồng của Anh khác ở chỗ hoàn toàn tự nguyện, do dân tự khởi xướng, quy mô một làng, và mục tiêu cụ thể là giữ một tiệm cụ thể.
Vài ý có thể tham khảo khi một xóm, một khu tập thể muốn giữ tiệm tạp hoá, tiệm thuốc hay quán quen sắp đóng:
- Hỏi trước khi góp. Khảo sát ai mua gì, mỗi tuần bao nhiêu, để biết tiệm có thể sống không.
- Tách vai rõ. Người quản lý được trả công, tình nguyện viên làm việc phụ, ban kiểm tra sổ sách.
- Công khai sổ sách. Lòng tin là vốn quý nhất của mô hình góp chung.
- Thêm dịch vụ làng cần. Nhận hàng hộ, đặt thuốc, chỗ ngồi chờ, bảng tin.
- Thủ tục pháp lý theo luật hiện hành. Việc lập hộ kinh doanh, hợp tác xã hay hình thức góp vốn ở Việt Nam có quy định riêng; nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh hoặc người có chuyên môn trước khi làm.
Tìm hiểu thêm
Quỹ Plunkett, được lập năm 1919 theo tên Horace Plunkett, nhà tiên phong hợp tác xã nông nghiệp ở Ireland, mỗi năm công bố báo cáo về tình hình cửa hàng và quán rượu cộng đồng ở Vương quốc Anh. Bảo tàng Những người tiên phong Rochdale ở Toad Lane là điểm đáng ghé cho ai quan tâm tới lịch sử hợp tác xã. Nếu đi bộ đường dài ở vùng nông thôn Anh, hãy để ý những tiệm làng có bảng "community shop": vào mua một món, hỏi chuyện người trực quầy, nhiều khả năng đó là một người hàng xóm đang làm tình nguyện.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng cộng đồng ở Anh là gì?
Đó là tiệm tạp hoá làng do dân làng góp vốn mua lại và cùng làm chủ, thường khi tiệm cuối cùng của làng sắp đóng. Tiệm được điều hành theo nguyên tắc mỗi thành viên một phiếu, có quản lý và tình nguyện viên.
Cửa hàng hợp tác xã đầu tiên ra đời ở đâu?
Tiệm của hội Những người tiên phong công bằng Rochdale mở ngày 21 tháng 12 năm 1844 trên phố Toad Lane, Rochdale, nước Anh, thường được coi là khởi đầu của phong trào hợp tác xã hiện đại. Bộ nguyên tắc của họ được nhiều hợp tác xã trên thế giới kế thừa.
Quỹ Plunkett là gì?
Quỹ Plunkett là tổ chức từ thiện ở Anh, lập năm 1919, hỗ trợ cộng đồng nông thôn lập và vận hành doanh nghiệp do cộng đồng sở hữu như cửa hàng làng và quán rượu. Quỹ cũng thống kê và công bố báo cáo định kỳ về các mô hình này.
Tài sản có giá trị cộng đồng là gì?
Đây là cơ chế theo Luật Địa phương năm 2011 của Anh, cho phép ghi danh tiệm, quán, sân bãi quan trọng với cộng đồng. Khi chủ muốn bán, cộng đồng được yêu cầu thời gian tạm hoãn để gom tiền đưa ra giá, dù chủ không bắt buộc phải bán cho họ.
Vì sao cửa hàng cộng đồng ít đóng cửa?
Vì mục tiêu là giữ dịch vụ chứ không tối đa lợi nhuận, có tình nguyện viên giảm chi phí, cổ đông cũng là khách hàng trung thành, và khi khó khăn có cả cộng đồng cùng tìm cách. Tuy vậy, tình nguyện viên mỏi mệt là rủi ro thường gặp.