Corner shop là tiệm tạp hoá nhỏ ở góc phố của nước Anh, bán báo, sữa, bánh mì, đồ ăn vặt, đồ uống và vô số món lặt vặt, thường mở từ sáng sớm tới tối muộn. Từ thập niên 1970, rất nhiều tiệm như vậy do các gia đình gốc Nam Á đứng quầy, nhiều người trong số đó đến Anh từ Đông Phi. Corner shop vì thế vừa là một mô hình cửa hàng, vừa là một phần câu chuyện di cư và lập nghiệp của nước Anh hiện đại.
Vì sao lại là "góc phố"
Corner shop ra đời cùng với những dãy nhà liền kề xây hàng loạt cho công nhân ở các thành phố công nghiệp Anh thời Victoria, thế kỷ 19. Một con phố là hai dãy nhà giống hệt nhau nối liền. Căn ở đầu dãy, chỗ hai con phố giao nhau, có hai mặt tiếp giáp đường, rất hợp để mở cửa hàng: khách từ cả hai phố đều thấy. Nhiều căn góc được xây sẵn với mặt tiền cửa hàng ở tầng trệt, gia đình chủ tiệm ở tầng trên.
Thời đó, mỗi khu phố thợ có tiệm góc riêng bán bánh mì, trà, đường, nến, than, thuốc lá. Người mua đi bộ, mua mỗi ngày một ít, và nhiều tiệm cho mua chịu tới cuối tuần khi công nhân lĩnh lương. Chủ tiệm thời ấy phần lớn là người Anh bản địa, thường là phụ nữ trông tiệm trong khi chồng đi làm nhà máy.
Newsagent và chuyến giao báo sáng
Đến thế kỷ 20, nhiều corner shop gắn với nghề newsagent, tức đại lý báo. Mỗi sáng sớm, xe phân phối thả những bó báo trước cửa tiệm, chủ tiệm phân loại theo từng địa chỉ, rồi các em thiếu niên đạp xe hoặc đi bộ giao báo tới từng nhà trước giờ đi học. Chuyến giao báo sáng, gọi là paper round, từng là công việc làm thêm đầu tiên của rất nhiều người Anh, và là một cảnh quen trong ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ. Pháp luật Anh có quy định riêng về giờ giấc và độ tuổi làm thêm của trẻ vị thành niên.
Nhờ báo sáng, newsagent phải mở rất sớm. Đã mở sớm thì bán thêm sữa, bánh mì, thuốc lá cho người đi làm, rồi bán thêm kẹo cho học sinh, và cứ thế danh mục hàng dài ra.
Những gia đình từ Đông Phi và Nam Á
Từ thập niên 1950 và 1960, người từ Ấn Độ, Pakistan và về sau là Bangladesh đến Anh làm việc trong nhà máy, ngành dệt, giao thông công cộng. Một làn sóng khác đặc biệt quan trọng với nghề corner shop là người gốc Nam Á từ Đông Phi. Tổ tiên họ đã sang Kenya, Uganda, Tanzania từ thời thuộc địa, nhiều gia đình làm nghề buôn bán qua nhiều thế hệ. Cuối thập niên 1960, chính sách ưu tiên người bản xứ trong kinh doanh ở Kenya khiến nhiều gia đình rời đi. Năm 1972, chính quyền Idi Amin ở Uganda trục xuất cộng đồng người gốc Á, và hàng chục nghìn người tới Anh.
Nhiều gia đình này mang theo kinh nghiệm buôn bán và thói quen làm việc cả nhà cùng nhau. Đúng lúc đó, nhiều chủ corner shop người Anh lớn tuổi muốn nghỉ, con cái không nối nghề, và giá mua lại tiệm nhỏ vừa sức. Mua một tiệm có nhà ở phía trên giải quyết cùng lúc chỗ ở và việc làm. Cả gia đình chia ca, mở từ sáng sớm tới khuya, tiết kiệm từng đồng để mua thêm tiệm hoặc cho con học đại học.
Câu chuyện này hay bị kể lại theo những khuôn mẫu đơn giản. Thực tế đa dạng hơn nhiều: chủ tiệm có gốc Gujarat, Punjab, Bangladesh, Sri Lanka, và ngày nay còn có người gốc Kurd, Ba Lan, Trung Đông, châu Phi cùng chủ tiệm người Anh da trắng. Nhiều người con của các gia đình chủ tiệm trở thành bác sĩ, luật sư, doanh nhân, nghệ sĩ, và không ít người viết về tuổi thơ lớn lên sau quầy hàng của cha mẹ như một phần làm nên con người mình.
Bên trong một corner shop
| Khu vực | Có gì |
|---|---|
| Quầy tính tiền | Thuốc lá trong tủ đóng kín (luật Anh cấm trưng bày công khai), vé số quốc gia, thẻ nạp, máy thanh toán hoá đơn |
| Kệ báo | Báo ngày, tạp chí, thiệp chúc mừng |
| Tủ lạnh | Sữa, bơ, pho mát, đồ uống, bánh mì kẹp đóng gói |
| Kệ giữa | Đồ hộp, đậu sốt cà chua, mì, bánh quy, đồ ăn vặt, đồ vệ sinh |
| Khu rượu bia | Ở tiệm có giấy phép bán đồ uống có cồn mang đi (off-licence) |
| Kệ hàng theo khu phố | Gia vị, gạo, đậu, rau theo nhu cầu cộng đồng trong khu |
Nhiều corner shop còn có quầy bưu điện nhỏ. Mạng lưới bưu điện Anh từ lâu đặt quầy dịch vụ trong các cửa hàng bán lẻ, nhất là ở làng và khu dân cư, và chủ tiệm nhận thêm một khoản phí cho việc đó.
Luật mở cửa Chủ nhật: lợi thế của tiệm nhỏ
Một quy định giúp corner shop giữ được chỗ đứng là luật mua bán ngày Chủ nhật. Theo Sunday Trading Act 1994 áp dụng ở Anh và xứ Wales, cửa hàng lớn có diện tích bán hàng trên 280 mét vuông chỉ được mở tối đa sáu giờ liên tục trong khoảng từ 10 giờ sáng tới 6 giờ chiều ngày Chủ nhật. Cửa hàng nhỏ dưới mức diện tích đó không bị giới hạn này.
Nhờ vậy, sáng sớm và tối muộn Chủ nhật, corner shop là nơi gần như duy nhất mở cửa. Các chuỗi siêu thị lớn về sau mở thêm cửa hàng mini dưới 280 mét vuông trong khu dân cư, một phần cũng để tận dụng quy định này, và trở thành đối thủ trực tiếp của tiệm độc lập.
Sống thế nào giữa các chuỗi lớn
Corner shop độc lập đối mặt với nhiều sức ép: chuỗi siêu thị mở cửa hàng mini, giá điện, tiền thuê tăng, lượng người đọc báo giấy giảm, và luật siết dần với thuốc lá, mặt hàng từng mang lại nhiều khách. Nhiều tiệm tìm cách thích nghi:
- Gia nhập nhóm thương hiệu chung: tiệm vẫn của chủ độc lập, nhưng mang biển hiệu và mua hàng qua một nhà bán sỉ, được giá nhập tốt hơn và có chương trình khuyến mãi chung.
- Bán đồ tươi và đồ ăn liền: bánh mì nướng tại chỗ, cà phê mang đi, bánh kẹp, rau quả.
- Dịch vụ: điểm nhận gửi bưu kiện, thanh toán hoá đơn, quầy bưu điện, máy rút tiền.
- Hiểu khu phố: bày hàng đúng nhu cầu cộng đồng xung quanh, thứ mà chuỗi lớn ít khi làm kịp.
Theo ước tính của các hiệp hội ngành bán lẻ tiện lợi, nước Anh có hàng chục nghìn cửa hàng tiện lợi, và phần đông vẫn là tiệm độc lập hoặc thuộc các nhóm thương hiệu chung, không phải cửa hàng của chuỗi lớn.
Corner shop trong văn hoá Anh
Corner shop là phông nền quen thuộc trong phim và truyền hình Anh. Bộ phim hài truyền hình Open All Hours của đài BBC, phát sóng từ năm 1976 tới năm 1985, kể chuyện một ông chủ tiệm góc phố keo kiệt ở miền bắc nước Anh và cậu cháu chạy việc, với chiếc ngăn kéo tiền sập mạnh thành chi tiết kinh điển. Về sau, nhiều tác phẩm của các nhà văn, nhà làm phim gốc Nam Á lấy tuổi thơ trong tiệm của gia đình làm chất liệu, kể về những buổi sáng xếp báo, những kỳ nghỉ đứng quầy, và mối quan hệ với khách quen trong khu.
Bài học cho tiệm nhỏ ở Việt Nam
Tiệm tạp hoá Việt Nam và corner shop Anh giống nhau ở điểm cốt lõi: tiệm gia đình, ở ngay trên chỗ bán, mở dài giờ, biết mặt khách. Vài điều đáng học:
- Vị trí góc đường có giá: mặt tiền nhìn ra hai hướng là lợi thế lớn cho tiệm nhỏ.
- Một dịch vụ kéo khách mỗi sáng: ngày trước là báo giấy; hôm nay có thể là bánh mì, sữa tươi, điểm nhận hàng.
- Liên kết để mua hàng rẻ hơn: nhiều tiệm nhỏ cùng nhập qua một nhà sỉ giúp có giá gần với chuỗi.
- Giữ quy định chặt với hàng hạn chế: kiểm tra tuổi khi bán rượu, thuốc lá là cách giữ giấy phép và giữ uy tín.
Nếu tới Anh, hãy để ý những tiệm ở đầu dãy nhà gạch liền kề tại Leicester, Bradford, Birmingham hay phía đông London, và đọc thêm những cuốn hồi ký, tiểu luận của thế hệ con cái các gia đình chủ tiệm để thấy mặt người đằng sau quầy hàng.
Câu hỏi thường gặp
Corner shop là gì?
Corner shop là tiệm tạp hoá nhỏ ở góc phố của Anh, bán báo, sữa, bánh mì, đồ ăn vặt, đồ uống và đồ dùng hằng ngày. Tiệm thường mở từ sáng sớm tới tối muộn và nhiều tiệm do gia đình chủ sống ngay tầng trên.
Vì sao nhiều corner shop ở Anh do người gốc Nam Á làm chủ?
Từ thập niên 1960 và 1970, nhiều gia đình gốc Nam Á, trong đó có người rời Kenya và bị trục xuất khỏi Uganda năm 1972, tới Anh với kinh nghiệm buôn bán. Mua lại tiệm nhỏ có nhà ở phía trên giúp họ vừa có chỗ ở vừa có việc làm cho cả gia đình.
Newsagent là gì?
Newsagent là đại lý bán báo, tạp chí, thường kiêm tạp hoá. Nhiều newsagent tổ chức giao báo sáng tận nhà, công việc làm thêm quen thuộc của thiếu niên Anh.
Vì sao cửa hàng nhỏ ở Anh mở được lâu hơn vào Chủ nhật?
Theo Sunday Trading Act 1994 ở Anh và xứ Wales, cửa hàng có diện tích bán trên 280 mét vuông chỉ được mở tối đa sáu giờ ngày Chủ nhật. Cửa hàng nhỏ hơn không bị giới hạn này.
Open All Hours là phim gì?
Open All Hours là phim hài truyền hình của BBC phát sóng từ năm 1976 tới năm 1985, kể chuyện một ông chủ tiệm góc phố ở miền bắc nước Anh. Bộ phim là một trong những hình ảnh văn hoá quen thuộc nhất về corner shop.