Bảng hiệu xưa là tấm biển làm bằng gỗ, sắt, tôn, kính hay xi măng đắp, chữ do thợ kẻ tay hoặc chạm khắc, treo trước cửa tiệm để báo tên và nghề. Trước khi có máy in bạt và đèn LED, mỗi tấm biển là sản phẩm riêng của một người thợ, nên nó mang kiểu chữ, màu sơn và chất liệu của cả một thời. Nhìn biển cũ, người ta đọc được tiệm bán gì, chủ là ai, và phố đã đổi thay thế nào.
Khi khách chưa biết chữ: biển hình
Ở châu Âu thời Trung cổ, phần lớn người dân không biết đọc. Tiệm treo trước cửa một hình vẽ hoặc một vật tượng trưng cho nghề: chiếc ủng cho thợ giày, ổ bánh cho thợ bánh, chiếc kéo cho thợ may, chùm nho hay cành cây xanh cho chỗ bán rượu. Những biểu tượng quen thuộc còn sống tới hôm nay:
- Ba quả cầu treo: dấu hiệu tiệm cầm đồ ở Anh, thường được gắn với gia tộc Medici và giới cho vay Lombard thời Trung cổ.
- Cột sọc đỏ trắng xoay: dấu hiệu tiệm cắt tóc, gợi lại thời thợ cắt tóc kiêm cả trích máu chữa bệnh.
- Cối chày: dấu hiệu hiệu thuốc ở nhiều nước.
Những biển hình nhô ra phố ngày càng to và nặng. Ở London thế kỷ 18, biển treo chi chít tới mức che ánh sáng, cản gió, và có khi rơi xuống đầu người đi đường. Từ thập niên 1760, các quy định cải tạo đường phố ở Westminster và London buộc tháo biển nhô ra, chuyển sang gắn phẳng vào tường. Cùng thời gian, nhà bắt đầu được đánh số, và tên tiệm bằng chữ dần thay biển hình.
Kanban của Nhật: biển hiệu thành tác phẩm
Ở Nhật thời Edo, chữ kanban (biển hiệu) chỉ những tấm biển gỗ chạm khắc, sơn mài, thếp vàng, treo dưới mái hay dựng trước cửa. Nhiều tiệm làm biển theo hình chính món hàng: tiệm bút có cây bút khổng lồ, tiệm tẩu thuốc có chiếc tẩu to, tiệm guốc có đôi guốc gỗ. Tiệm lâu đời giữ biển như giữ bàn thờ, vì biển là bộ mặt của "nhà".
Ngày nay biển kanban cổ là đồ sưu tầm và được trưng bày trong các bảo tàng về đời sống Edo. Nhiều tiệm shinise vẫn treo tấm biển gỗ từ đời ông cha phía trên lối vào, bên cạnh tấm rèm vải noren.
Chiêu bài phương Đông và biển hiệu ở phố Việt xưa
Trong các khu buôn bán của người Hoa và người Việt xưa, biển hiệu thường gọi là chiêu bài: tấm gỗ sơn đen hoặc đỏ, chữ Hán thếp vàng hoặc sơn vàng, treo ngang trên cửa hoặc dựng dọc hai bên. Tên tiệm hay chọn những chữ tốt lành như Phúc, Lợi, Thái, Hưng, Long, Xương, Vạn, Thịnh, ghép đôi thành tên dễ nhớ. Hai bên cửa có khi treo câu đối nói về nghề và chữ tín.
Đầu thế kỷ 20, ở Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn, biển hiệu bắt đầu kết hợp chữ quốc ngữ, chữ Hán và tiếng Pháp. Những biển kiểu này thường mở đầu bằng chữ "Hiệu", kèm tên tiệm, nghề, số nhà và tên phố, có khi thêm số điện thoại khi điện thoại về. Chữ được kẻ tay bằng sơn dầu trên gỗ hoặc tôn, màu nền tối, chữ sáng, có viền bóng đổ cho nổi.
Chữ đắp trên mặt tiền
Một loại biển đặc biệt là chữ đắp nổi bằng vữa trên mặt tiền nhà, thường ghi năm xây nhà, tên chủ nhà hoặc tên hiệu. Vì liền vào tường nên nhiều chữ đắp còn lại tới nay, dù tiệm bên dưới đã đổi chủ bao lần. Đi trong phố cổ Hà Nội hay các phố buôn ở Hội An, ngước lên tầng hai, tầng ba là thấy những dòng năm tháng và tên hiệu nhạt màu này. Chúng là "biển hiệu ma" của người Việt.
Nghề kẻ biển: dụng cụ và tay nghề
Trước khi có máy cắt decal và máy in khổ lớn, mỗi phố đều có thợ kẻ biển. Nghề này cần hai thứ: con mắt bố cục và bàn tay vững.
| Dụng cụ, vật liệu | Dùng để làm gì |
|---|---|
| Bút lông dẹt và bút lông đầu dài | Kẻ nét chữ đều; bút đầu dài giữ được nhiều sơn, kẻ một nét dài không đứt |
| Que kê tay | Thanh gỗ dài, một đầu bọc vải, tì lên mặt biển để đỡ cổ tay khỏi chạm sơn ướt |
| Sơn dầu, sơn men | Bền nắng mưa nhiều năm, bóng, màu đậm |
| Phấn, than, giấy can | Phác bố cục, chia ô chữ trước khi kẻ |
| Vàng lá | Thếp chữ trên gỗ sơn mài hoặc thếp ngược mặt sau tủ kính, kiểu hay thấy ở quán rượu và cửa hàng châu Âu xưa |
| Tôn, gỗ, kính | Nền biển; tôn rẻ và bền, gỗ cho biển trang trọng, kính cho tủ kính mặt tiền |
Thợ giỏi tự thiết kế kiểu chữ cho từng biển, cân chữ to chữ nhỏ cho vừa khổ, chọn màu để đọc rõ từ bên kia đường. Vì làm tay, không biển nào giống hệt biển nào. Đó là lý do biển hiệu kẻ tay của mỗi thành phố có "giọng" riêng.
Từ cuối thập niên 1990, máy cắt decal, máy in bạt hiflex và sau đó là đèn LED làm biển nhanh, rẻ, đều tăm tắp. Nghề kẻ biển tay thu hẹp ở hầu hết các nước. Ở Mỹ, cuốn sách và phim tài liệu Sign Painters đầu thập niên 2010 ghi lại những người thợ cuối cùng và lớp thợ trẻ học lại nghề; từ đó nhiều quán cà phê, tiệm bánh mới chuộng biển kẻ tay như một dấu hiệu của sự tử tế, làm thủ công.
Đèn neon và cuộc biến mất của một bầu trời phố
Thế kỷ 20 là thời của biển đèn neon: ống thuỷ tinh uốn tay, bơm khí, phát sáng đỏ, xanh, hồng. Hồng Kông từng nổi tiếng với những dãy biển neon nhô ra phủ kín đường phố. Từ những năm 2000, nhiều biển bị tháo do quy định an toàn kết cấu, do chi phí điện và bảo trì, và do đèn LED thay thế. Một số biển neon nổi tiếng được bảo tàng thu về làm hiện vật, như một cách thừa nhận rằng biển hiệu là một phần của di sản thị giác đô thị.
Câu chuyện ở Hồng Kông lặp lại ở nhiều thành phố: biển cũ biến mất nhanh đến mức người ta chỉ nhận ra khi phố đã trông khác hẳn.
Biển hiệu hôm nay: luật và cái đẹp
Ở Việt Nam, biển hiệu thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về quảng cáo. Theo Luật Quảng cáo năm 2012, biển hiệu phải ghi tên cơ sở kinh doanh và địa chỉ; nếu có chữ nước ngoài thì chữ tiếng Việt phải đặt ở trên và chữ nước ngoài không lớn hơn ba phần tư chữ tiếng Việt. Kích thước, vị trí treo còn chịu quy định của từng địa phương, nhất là ở các khu phố cổ. Đây là mức phổ thông; khi làm biển nên tra văn bản hiện hành và quy định của phường, xã nơi đặt tiệm.
Về cái đẹp, vài nguyên tắc rút từ biển hiệu xưa vẫn đúng:
- Ít chữ. Biển cũ thường chỉ có tên tiệm, nghề, số nhà. Biển hôm nay hay nhồi số điện thoại, danh sách món, khuyến mãi, và khách không đọc nổi.
- Tương phản rõ. Nền tối chữ sáng hoặc ngược lại, đọc được từ bên kia đường.
- Chất liệu bền và hợp phố. Gỗ, sắt sơn, kính hợp với nhà cổ hơn bạt in và đèn nhấp nháy.
- Không đổi liên tục. Khách nhớ tiệm qua biển. Biển giữ hai mươi năm là một phần trí nhớ của phố.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm biển hiệu cũ
Một buổi đi bộ tìm biển cũ là cách thú vị để đọc lịch sử một khu phố. Hãy ngước lên các tầng trên để tìm chữ đắp nổi và năm xây nhà; để ý những bức tường hông còn vết quảng cáo sơn đã phai; chụp lại những biển kẻ tay còn sót trước các tiệm sửa xe, tiệm may, tiệm thuốc. Nếu gặp chủ tiệm, hỏi xem ai kẻ biển, kẻ năm nào. Nhiều khi câu trả lời dẫn tới cả một câu chuyện về con phố.
Với người mở tiệm mới muốn có biển hiệu mang tinh thần xưa, có thể tìm những người thợ kẻ chữ tay còn nhận việc, hoặc các họa sĩ chữ trẻ đang học lại nghề. Một tấm biển kẻ tay đắt hơn bạt in, nhưng thường sống lâu hơn và được khách nhớ lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiệm cầm đồ treo ba quả cầu?
Ba quả cầu treo là biểu tượng truyền thống của tiệm cầm đồ ở Anh, thường được gắn với giới cho vay Lombard và gia tộc Medici thời Trung cổ. Biểu tượng này có từ thời phần lớn khách chưa biết chữ, nên tiệm dùng hình thay chữ.
Chiêu bài là gì?
Chiêu bài là biển hiệu kiểu phương Đông, thường là tấm gỗ sơn đen hoặc đỏ với chữ Hán thếp vàng, ghi tên tiệm bằng những chữ tốt lành như Phúc, Lợi, Thái, Hưng. Chiêu bài từng phổ biến ở các khu buôn bán của người Hoa và người Việt xưa.
Biển hiệu có chữ nước ngoài phải ghi thế nào?
Theo Luật Quảng cáo năm 2012, chữ tiếng Việt phải đặt ở trên và chữ nước ngoài không lớn hơn ba phần tư chữ tiếng Việt. Kích thước và vị trí treo biển còn theo quy định của địa phương, nên tra văn bản hiện hành trước khi làm.
Nghề kẻ biển hiệu bằng tay còn không?
Nghề này thu hẹp mạnh từ khi có máy cắt decal, in bạt và đèn LED, nhưng vẫn còn thợ già và có lớp thợ trẻ học lại. Nhiều quán, tiệm mới chọn biển kẻ tay vì vẻ thủ công và khác biệt.
Chữ đắp nổi trên mặt tiền nhà phố cổ là gì?
Đó là chữ đắp bằng vữa liền vào tường, thường ghi năm xây nhà, tên chủ nhà hoặc tên hiệu. Vì gắn vào tường nên nhiều dòng chữ này còn tới nay dù tiệm bên dưới đã đổi chủ nhiều lần.