Tiền boa ở quán ăn khác nhau rất xa giữa các nước: ở Mỹ gần như bắt buộc, thường 15–20% hoá đơn vì lương phục vụ được tính dựa vào tiền boa; ở Pháp, Úc, phí phục vụ đã nằm trong giá nên boa chỉ là làm tròn hay để lại chút tiền lẻ; còn ở Nhật Bản, đặt tiền boa lên bàn có khi làm nhân viên lúng túng. Ở Việt Nam, boa không bắt buộc và tuỳ lòng khách.
"Boa" là tiền để uống
Chữ "boa" trong tiếng Việt đến từ tiếng Pháp pourboire, nghĩa đen là "để uống". Tiếng Đức có Trinkgeld, "tiền uống", cùng một ý: món tiền nhỏ khách cho người phục vụ để họ mua chén rượu, ly bia. Người Việt còn gọi là "tiền trà nước", cũng xoay quanh cái uống.
Còn chữ "tip" trong tiếng Anh thì hay bị giải thích là viết tắt của "To Insure Promptness" (để bảo đảm phục vụ nhanh). Các nhà từ nguyên học coi đây là chuyện bịa về sau: chữ "tip" với nghĩa cho tiền đã có từ thế kỷ 18, lâu trước khi người ta gán cho nó cụm từ viết tắt ấy, và người thời đó cũng ít khi tạo từ bằng cách viết tắt.
Vì sao người Mỹ boa nhiều như vậy
Thói quen boa vốn phổ biến trong giới quý tộc châu Âu, rồi theo những người Mỹ giàu có đi du lịch về nước vào nửa sau thế kỷ 19. Ban đầu không ít người Mỹ coi đó là thói "quý tộc", trái với tinh thần bình đẳng. Đầu thế kỷ 20 có cả một phong trào chống boa: nhà văn William Rufus Scott viết cuốn The Itching Palm (Bàn tay ngứa ngáy) năm 1916 để phê phán tục này, và một số bang ban luật cấm boa. Những luật đó khó thi hành và lần lượt bị bãi bỏ trong vài thập niên sau.
Điều khiến tiền boa ở Mỹ trở thành gần như bắt buộc là cách tính lương. Luật liên bang cho phép trả người phục vụ có nhận tiền boa mức lương tối thiểu thấp hơn hẳn mức chung, hiện ở mức 2,13 đô la một giờ, với điều kiện tiền boa bù đủ lên mức lương tối thiểu chung. Nhiều bang đặt mức cao hơn, có bang buộc trả đủ lương chung. Nhưng ở nơi áp dụng mức thấp, tiền boa chính là phần lớn thu nhập của người bưng bê. Khách không boa đồng nghĩa với việc người phục vụ làm không công.
Màn hình hỏi boa ở quầy
Mười năm gần đây, khi máy thanh toán chuyển sang màn hình cảm ứng, nhiều quầy ở Mỹ cài sẵn câu hỏi boa với các nút 18%, 20%, 25% ngay cả khi khách chỉ mua một ly cà phê mang đi hay một cái bánh tự lấy. Báo chí Mỹ gọi hiện tượng này là "tip creep" hoặc "tipflation" và nó gây nhiều tranh cãi. Với người đi du lịch, cứ nhớ: ở quầy tự phục vụ, chọn "không boa" hay "tuỳ chỉnh" là chuyện bình thường.
Bảng tham khảo nhanh theo nước
Bảng dưới đây là thói quen phổ biến ở quán ăn có người phục vụ bàn. Phong tục thay đổi theo thời gian và theo loại quán, nên đây chỉ là gợi ý để không bỡ ngỡ.
| Nước | Phí phục vụ trong giá? | Thói quen boa ở quán ăn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mỹ | Thường không | Khoảng 15–20% trước thuế | Lương phục vụ phụ thuộc tiền boa |
| Canada | Thường không | Tương tự Mỹ | Màn hình thanh toán hay gợi ý mức sẵn |
| Pháp | Có, giá niêm yết đã gồm phục vụ | Để lại vài đồng hoặc làm tròn nếu hài lòng | "Service compris" là bình thường |
| Đức | Có | Làm tròn, nói số tiền muốn trả khi đưa tiền | Boa thường đưa tận tay, không để trên bàn |
| Anh | Nhiều quán cộng phí phục vụ tuỳ chọn | Nếu chưa có phí, khoảng 10–12,5% | Đọc kỹ hoá đơn để không boa hai lần |
| Úc | Có, lương phục vụ theo mức chung | Không bắt buộc, làm tròn nếu muốn | |
| Nhật Bản | Có | Không boa | Phục vụ tận tình được coi là phần của công việc |
| Hàn Quốc | Có | Hầu như không boa | |
| Việt Nam | Tuỳ quán; khách sạn, nhà hàng lớn hay cộng phí phục vụ | Không bắt buộc, tuỳ lòng | Phổ biến hơn ở nơi đông khách du lịch |
Nhật Bản: lòng hiếu khách không tính tiền riêng
Ở Nhật, nhân viên phục vụ tận tình được hiểu là một phần của nghề, của danh dự cửa hàng. Tiền boa đặt trên bàn thường bị chạy theo trả lại vì họ nghĩ khách để quên. Khái niệm omotenashi, thường dịch là "lòng hiếu khách", gắn với ý chăm sóc khách mà không chờ đền đáp.
Ngoại lệ hiếm hoi là ở các nhà trọ truyền thống (ryokan) cao cấp: một số khách có thể gửi người chăm phòng một khoản nhỏ gọi là kokorozuke, luôn cho vào phong bì, đưa kín đáo khi mới tới, không đưa tiền trần. Ngay cả việc này cũng không bắt buộc, và nhiều người Nhật chưa từng làm.
Nhìn từ phía quầy: hũ boa và chuyện chia tiền
Ở quầy pha chế, tiệm bánh, quán đồ uống, tiền boa thường đi vào một cái hũ trên quầy chứ không vào tay ai cụ thể. Việc chia hũ boa là chuyện quản lý tinh tế mà nhiều chủ quán nhỏ xem nhẹ:
- Chia theo giờ làm là cách phổ biến nhất, dễ giải thích, ít tị nạnh.
- Có tính người bếp, người rửa bát không? Khách boa cho cả bữa ăn chứ không chỉ cho người mang món ra. Nhiều quán chia cho cả khu sau bếp.
- Chủ quán không lấy phần. Ở một số nước đây là quy định pháp luật; ở Anh, luật về phân bổ tiền boa có hiệu lực từ tháng 10 năm 2024 buộc chủ quán chuyển toàn bộ tiền boa cho người lao động. Dù ở đâu, lấy hũ boa của nhân viên là cách nhanh nhất mất lòng tin.
- Boa qua thẻ, qua chuyển khoản cần được ghi lại và trả đúng hẹn, vì nhân viên không nhìn thấy số tiền như khi thấy tờ bạc trong hũ.
Với quán ở Việt Nam có cộng phí phục vụ trên hoá đơn, nên ghi rõ phí đó đi đâu, và in dòng phí tách riêng để khách biết. Khách đã trả phí phục vụ mà không biết, rồi boa thêm, sau đó phát hiện ra thì dễ có cảm giác bị qua mặt.
Góc nhìn hôm nay: boa thế nào cho tự nhiên khi đi xa
Ba câu hỏi giúp quyết định nhanh ở bất kỳ nước nào. Một: hoá đơn đã có dòng phí phục vụ chưa? Nếu có, boa thêm là tuỳ ý. Hai: người phục vụ ở đây sống bằng lương hay bằng tiền boa? Ở Mỹ, Canada là vế sau, nên nhớ boa. Ba: nơi này là quầy tự phục vụ hay có người phục vụ bàn? Quầy mang đi thì boa ít hoặc không boa đều bình thường.
Cách hỏi đơn giản nhất là hỏi chính người địa phương, lễ tân khách sạn hoặc đọc mục phong tục trong sách hướng dẫn du lịch xuất bản gần đây. Phong tục boa thay đổi nhanh hơn ta nghĩ, nhất là từ khi máy thanh toán biết tự hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Tiền boa là gì, vì sao gọi là "boa"?
Tiền boa là khoản tiền khách tự nguyện đưa thêm cho người phục vụ ngoài giá hàng. Chữ "boa" mượn từ tiếng Pháp pourboire, nghĩa là "để uống", giống tiếng Đức Trinkgeld là "tiền uống".
Đi Mỹ ăn nhà hàng nên boa bao nhiêu?
Ở nhà hàng có phục vụ bàn tại Mỹ, mức phổ biến là khoảng 15–20% hoá đơn trước thuế. Lý do là luật cho phép trả người phục vụ mức lương cơ bản thấp, tiền boa chiếm phần lớn thu nhập của họ. Ở quầy mang đi thì boa ít hoặc không boa đều bình thường.
Sang Nhật có nên boa không?
Không nên boa ở quán ăn, taxi hay cửa hàng Nhật; nhân viên có thể trả lại vì nghĩ khách để quên. Ngoại lệ là một số ryokan cao cấp, khách có thể gửi khoản nhỏ trong phong bì, nhưng cũng không bắt buộc.
"TIP" có phải viết tắt của "To Insure Promptness"?
Không. Các nhà từ nguyên học cho đây là cách giải thích bịa về sau. Chữ "tip" với nghĩa cho tiền đã có từ thế kỷ 18, trước khi người ta gán cụm từ viết tắt đó.
Ở Việt Nam có bắt buộc boa không?
Không. Boa ở Việt Nam tuỳ lòng khách, phổ biến hơn ở khách sạn, nhà hàng lớn và nơi đông khách du lịch. Một số nơi đã cộng phí phục vụ vào hoá đơn, nên đọc kỹ trước khi boa thêm.