Máy cà thẻ: từ máy in nổi kéo tay đến máy POS đọc chip và chạm thẻ

Máy cà thẻ đời đầu là một khung kim loại có thanh trượt: nhân viên đặt thẻ dập nổi xuống, đặt tờ phiếu nhiều liên lên trên, rồi kéo thanh trượt qua để số thẻ in hằn sang phiếu. Từ cái máy cơ học ấy, quầy thanh toán đi qua dải từ, máy quay số điện thoại để xin cấp phép, rồi tới chip và chạm thẻ. Mỗi lần đổi máy là một lần giải quyết một kiểu gian lận cụ thể ở quầy.

Máy in nổi: vì sao số trên thẻ cũ lại gồ lên

Những tấm thẻ đời cũ có số và tên dập nổi, sờ tay thấy gồ lên. Đó không phải để trang trí. Số nổi là để máy in nổi (imprinter) ép mực từ tờ phiếu than hoặc phiếu tự sao xuống, tạo bản in chính xác mà nhân viên không phải chép tay. Chép tay một dãy mười mấy chữ số giữa giờ đông khách là chỗ sai nhiều nhất của quầy hàng.

Ở Mỹ, loại máy này có biệt danh dân gian là "zip-zap" theo tiếng kêu khi kéo thanh trượt đi rồi kéo về, và "knuckle buster" (cái máy làm trầy đốt ngón tay) vì người dùng vụng tay hay bị cạ vào khung kim loại. Ở Việt Nam, nhiều người cho rằng chữ "cà thẻ" bắt nguồn từ chính động tác cà qua cà lại này, rồi giữ nguyên khi máy đã đổi sang loại điện tử. Đây là cách giải thích hợp lý về mặt từ ngữ, dù khó tìm được văn bản ghi lại thời điểm chữ này xuất hiện.

Tờ phiếu ba liên

Phiếu dùng với máy in nổi thường có ba liên: một cho khách, một cho quán giữ, một gửi về ngân hàng hoặc hãng thẻ để đòi tiền. Thời đầu các liên ngăn cách bằng giấy than. Giấy than lại gây ra một lỗ hổng: tờ than vứt vào sọt rác in nguyên số thẻ của khách, kẻ gian chỉ việc nhặt về. Đó là một lý do giấy tự sao không cần than dần thay thế, và nhiều quầy được dặn xé bỏ tờ than trước mặt khách.

Sổ đen và giới hạn sàn

Máy in nổi không biết thẻ còn tiền hay không, cũng không biết thẻ có bị báo mất hay không. Quầy hàng tự lo bằng hai công cụ:

• Giới hạn sàn (floor limit): mức tiền mà dưới đó quầy được nhận thẻ không cần hỏi ai. Hoá đơn vượt mức phải gọi điện về trung tâm xin mã chấp thuận, đọc số thẻ qua điện thoại rồi ghi mã lên phiếu.
• Danh sách thẻ cấm: các hãng thẻ in định kỳ những cuốn sổ nhỏ liệt kê số thẻ bị mất, bị khoá. Nhân viên phải dò số thẻ của khách trong cuốn sổ ấy trước khi nhận.

Hình dung một quầy bán hàng thập niên 1970: dưới mặt quầy là máy in nổi, một xấp phiếu, cuốn danh sách thẻ cấm mỏng như tập lịch và cái điện thoại bàn. Mỗi lần bán một món đắt tiền là một cuộc gọi vài phút, khách đứng chờ, hàng sau sốt ruột.

Dải từ và máy quay số tự động

Dải từ màu nâu đen sau lưng thẻ được phát triển tại IBM trong thập niên 1960. Câu chuyện quen thuộc kể rằng kỹ sư Forrest Parry không biết cách gắn dải băng từ lên tấm thẻ nhựa cho phẳng, cho tới khi vợ ông gợi ý dùng bàn là. Chuyện này được gia đình và IBM kể lại, nên được coi là giai thoại có cơ sở, nhưng vẫn là lời kể.

Dải từ chứa số thẻ và vài thông tin khác. Khi máy đọc thẻ điện tử có thể quay số qua đường điện thoại, quầy hàng không còn phải dò sổ. Nhân viên quẹt thẻ, máy tự gọi về trung tâm, vài giây sau màn hình nhỏ báo chấp nhận hay từ chối. Từ đó có chữ "quẹt thẻ": động tác kéo thẻ qua khe đọc.

Nhưng dải từ có điểm yếu chết người: thông tin trên đó tĩnh, sao chép được. Một thiết bị đọc lén gắn vào khe, hay một nhân viên gian quẹt thẻ qua máy thứ hai giấu dưới quầy, là đủ làm thẻ giả. Trong nhiều năm, đây là kiểu gian lận thẻ phổ biến nhất.

Chip: chữ ký số trong một miếng kim loại nhỏ

Chip trên thẻ là một máy tính tí hon. Mỗi lần giao dịch, nó tạo ra một mật mã chỉ dùng được đúng một lần. Sao chép lại dữ liệu của lần trước không giúp kẻ gian làm được lần sau. Đó là lý do chip khó làm giả hơn dải từ rất nhiều.

Ý tưởng thẻ gắn mạch vi điện tử có nhiều người cùng theo đuổi; ở Pháp, nhà phát minh Roland Moreno nộp bằng sáng chế năm 1974 và Pháp là nước đi đầu đưa chip vào thẻ ngân hàng trên diện rộng. Giữa thập niên 1990, ba tổ chức Europay, MasterCard và Visa cùng soạn ra bộ tiêu chuẩn chung, lấy chữ cái đầu gọi là EMV, để thẻ chip của nước này đọc được ở máy của nước khác.

Chip và PIN thay chữ ký

Nước Anh chuyển hẳn sang mô hình "chip và PIN" vào khoảng giữa thập niên 2000: khách nhập mã số bí mật thay vì ký vào phiếu. Mỹ chậm hơn, phải tới tháng 10 năm 2015 mới có mốc "chuyển trách nhiệm": từ đó, nếu quầy hàng vẫn dùng máy chỉ đọc dải từ mà xảy ra gian lận thẻ chip, quầy có thể phải chịu thiệt. Mốc này khiến hàng loạt cửa hàng Mỹ thay máy trong vài năm. Đến năm 2018, các tổ chức thẻ lớn ở Mỹ bỏ yêu cầu chữ ký bắt buộc, vì chữ ký vội trên màn hình nhỏ gần như không chứng minh được gì.

Chạm thẻ: tốc độ trở thành mục tiêu

Thanh toán không tiếp xúc dùng sóng vô tuyến tầm rất gần. Khách chỉ cần đặt thẻ hoặc điện thoại sát máy, giao dịch xong trong khoảng một giây. Với giao dịch nhỏ, nhiều nước cho phép không cần nhập PIN dưới một mức tiền nhất định; vượt mức hoặc chạm liên tiếp nhiều lần thì máy đòi PIN để hạn chế rủi ro thẻ bị nhặt được.

Đối với quầy hàng, chạm thẻ thay đổi nhịp xếp hàng. Thời gian mỗi khách ở quầy giảm, cửa hàng tiện lợi và quán đồ uống, nơi mỗi đơn chỉ vài chục nghìn đồng, hưởng lợi nhiều nhất. Mặt trái là khách cũng tiêu nhanh hơn, ít để ý hơn; người bán nên in hoặc hiện rõ số tiền trước khi khách chạm.

Những việc ở quầy vẫn giữ nguyên qua mọi đời máy

Đời máy thay đổi, nhưng mấy thói quen tốt ở quầy thì không:

1. Thẻ không rời khỏi tầm mắt khách. Đưa máy tới chỗ khách hoặc để khách tự cắm, tự chạm. Quy tắc này chặn được gần hết kiểu quẹt lén vào máy thứ hai.
2. Đọc số tiền trước khi khách xác nhận. Nhầm một số không là tranh chấp, đòi hoàn tiền mất cả tuần.
3. Giữ liên lưu của phiếu. Khi khách khiếu nại với ngân hàng, quầy cần chứng từ để chứng minh giao dịch. Phiếu in nhiệt phai nhanh, nên cất nơi mát hoặc chụp lại.
4. Chốt máy cuối ngày. Hầu hết máy cần lệnh kết toán để gửi các giao dịch trong ngày về ngân hàng. Quên chốt là tiền về chậm.
5. Kiểm tra máy định kỳ. Nhìn khe cắm thẻ, mặt bàn phím xem có miếng gắn thêm lạ không, nhất là máy đặt ở chỗ khách tự thanh toán.

Góc nhìn hôm nay: một chiếc máy, nhiều lớp lịch sử

Lật một tấm thẻ trong ví ra sẽ thấy cả lịch sử máy cà thẻ nằm trên đó: nhiều thẻ vẫn còn dải từ ở mặt sau để dùng được ở nơi chưa thay máy, có chip ở mặt trước, có biểu tượng sóng cho chạm thẻ, và ở các thẻ cũ hơn còn số dập nổi cho máy in nổi. Ngày càng nhiều thẻ mới in phẳng, bỏ hẳn phần dập nổi, vì gần như không còn quầy nào dùng máy kéo tay.

Người thích đồ cũ có thể tìm những chiếc máy in nổi bày bán ở chợ đồ cổ, chợ trời, hoặc xem trong các bảo tàng ngân hàng và bảo tàng tiền tệ có góc trưng bày phương tiện thanh toán. Đứng trước một chiếc máy như vậy, thử hình dung cuốn sổ thẻ cấm và chiếc điện thoại bàn bên cạnh, sẽ hiểu vì sao người đứng quầy ngày nay chỉ mất một giây cho việc mà ngày xưa mất vài phút.