Diners Club 1950: thẻ tín dụng đầu tiên ra đời ở quầy nhà hàng thế nào

Diners Club ra đời ở New York năm 1950 và thường được gọi là thẻ thanh toán đa năng đầu tiên: một tấm thẻ bằng bìa cứng cho phép hội viên ăn ở nhiều nhà hàng khác nhau rồi trả một lần vào cuối tháng. Trước đó đã có thẻ mua chịu của từng cửa hàng, từng hãng xăng, nhưng chỉ dùng được ở đúng nơi phát thẻ. Điều mới của Diners Club là đứng giữa: thu tiền của khách, trả tiền cho quán, và lấy phí của quán.

Trước Diners Club, người ta mua chịu ở quầy thế nào

Mua chịu là chuyện cũ như chính cái quầy hàng. Ở xóm Việt Nam có cuốn sổ ghi nợ của bà chủ tạp hoá, ở Mỹ đầu thế kỷ 20 có "tài khoản tín dụng" mà các cửa hàng bách hoá lớn mở cho khách quen. Khách mua hàng, nhân viên ghi tên vào sổ, cuối tháng cửa hàng gửi hoá đơn về nhà.

Khi cửa hàng đông khách, việc tra tên trong sổ trở nên chậm và dễ nhầm. Các cửa hàng bắt đầu phát cho khách quen một vật nhỏ để chứng minh "người này có tài khoản ở đây": đồng xu kim loại khắc số tài khoản, rồi tới những tấm thẻ kim loại dập nổi tên và số. Loại thẻ dập nổi được gọi chung là charga-plate, xuất hiện từ cuối thập niên 1920. Nhân viên đặt thẻ vào máy, ép một tờ phiếu lên, và tên khách hiện ra trên phiếu mà không phải chép tay.

Các hãng dầu và một số công ty điện tín cũng phát thẻ cho khách quen. Nhưng tất cả đều có chung một giới hạn: thẻ của cửa hàng A không dùng được ở cửa hàng B. Người đi công tác phải mang theo một xấp thẻ, hoặc mang tiền mặt.

Bữa tối quên ví: câu chuyện hay và sự thật

Lịch sử chính thức của Diners Club kể rằng doanh nhân Frank McNamara đi ăn tối ở một nhà hàng tại Manhattan, tới lúc thanh toán mới biết bỏ quên ví ở nhà, phải gọi vợ mang tiền tới. Bối rối vì chuyện đó, ông nảy ra ý tưởng một tấm thẻ dùng được ở nhiều nhà hàng. Năm 1950, ông quay lại đúng nhà hàng ấy và trả bằng thẻ, sự kiện về sau được gọi vui là "Bữa tối đầu tiên".

Câu chuyện dễ nhớ, nhưng nhiều nhà nghiên cứu lịch sử tài chính coi đây là chuyện được tô vẽ để quảng bá. Một người từng làm truyền thông cho công ty về sau thừa nhận phần "quên ví" được dựng lên cho có kịch tính. Điều chắc chắn hơn là McNamara cùng luật sư Ralph Schneider lập công ty năm 1950, và họ nhìn thấy một nhóm khách cụ thể: doanh nhân hay mời khách ăn uống, cần hoá đơn gọn để thanh toán với công ty và khai chi phí.

Khi đọc về "phát minh" nào đó gắn với một khoảnh khắc lóe sáng, nên tách hai lớp: lớp giai thoại công ty kể, và lớp giấy tờ thành lập, hợp đồng, quảng cáo thời đó. Với Diners Club, lớp thứ hai rõ hơn lớp thứ nhất nhiều.

Tấm thẻ bìa và cuốn sổ danh sách nhà hàng

Tấm thẻ Diners Club đầu tiên làm bằng bìa cứng, mặt sau in danh sách các nhà hàng chấp nhận thẻ. Khi số nơi nhận thẻ tăng lên, danh sách in thành cuốn sổ nhỏ phát cho hội viên. Lúc đầu mạng lưới chỉ gồm vài chục nhà hàng ở New York, hội viên chỉ vài trăm người, phần lớn là người quen của nhóm sáng lập.

Mô hình kiếm tiền rất đơn giản và cho tới nay vẫn là xương sống của ngành thẻ:

• Thu từ quán: mỗi hoá đơn trả bằng thẻ, nhà hàng nhận lại số tiền đã trừ đi một phần trăm, thường được ghi nhận ở mức khoảng 7%.
• Thu từ khách: hội viên đóng phí thường niên, ở mức vài đô la thời đó.
• Đổi lại cho quán: khách mới, khách chịu chi hơn, và không phải tự đi đòi nợ.
• Đổi lại cho khách: một bảng kê hằng tháng gộp mọi bữa ăn, tiện cho việc khai chi phí công tác.

Chủ quán thời đó phản đối mức phí khá nhiều. Bảy phần trăm trên mỗi hoá đơn là con số lớn với ngành nhà hàng vốn lãi mỏng. Diners Club thuyết phục bằng lập luận quen thuộc mà các hãng thẻ dùng tới tận bây giờ: khách cầm thẻ gọi thêm món, quay lại thường hơn, và quán khỏi giữ nhiều tiền mặt.

Thẻ trả hết hằng tháng khác thẻ tín dụng thế nào

Về kỹ thuật, Diners Club thời đầu là thẻ thanh toán trả sau (charge card), chưa phải thẻ tín dụng theo nghĩa ngày nay. Hội viên phải trả toàn bộ số dư khi nhận bảng kê, không được trả dần và chịu lãi. Nguồn thu của công ty đến từ phí, không đến từ lãi.

Sự phân biệt này có ích khi đọc tài liệu cũ: nhiều bài viết gọi Diners Club là "thẻ tín dụng đầu tiên", nhưng chính xác hơn là thẻ thanh toán đa năng đầu tiên được dùng rộng rãi.

Những năm sau 1950: thẻ của ngân hàng chen vào

Thành công của Diners Club kéo theo đối thủ. Năm 1958 có hai cái mốc lớn. American Express, vốn nổi tiếng với séc du lịch, phát thẻ trả sau của riêng mình. Cùng năm, Bank of America thử nghiệm BankAmericard ở thành phố Fresno, bang California, bằng cách gửi thẻ qua đường bưu điện tới hàng chục nghìn gia đình mà họ không hề xin. Đây là thẻ cho phép trả dần và chịu lãi, gần với thẻ tín dụng ngày nay.

Cuộc thử nghiệm Fresno ban đầu gặp nhiều nợ xấu và gian lận, nhưng mô hình sống sót. BankAmericard sau đó được cấp phép cho các ngân hàng khác và đến năm 1976 đổi tên thành Visa. Một nhóm ngân hàng khác lập hiệp hội thẻ liên ngân hàng năm 1966, ra thẻ Master Charge, tới năm 1979 đổi thành MasterCard. Việc gửi thẻ tín dụng không yêu cầu qua bưu điện bị Mỹ cấm từ năm 1970, sau nhiều năm người dân phàn nàn.

Mốc thời gian gọn

• Cuối thập niên 1920: thẻ kim loại dập nổi của cửa hàng bách hoá ở Mỹ.
• 1950: Diners Club, thẻ dùng được ở nhiều nhà hàng khác nhau.
• 1958: thẻ American Express; thử nghiệm BankAmericard ở Fresno.
• 1966: hiệp hội thẻ liên ngân hàng ra đời, sau thành MasterCard (1979).
• 1970: Mỹ cấm gửi thẻ tín dụng khi người nhận không yêu cầu.
• 1976: BankAmericard đổi tên thành Visa.

Nhìn từ phía quầy: thẻ đã đổi việc bán hàng thế nào

Người cầm thẻ thường nghĩ thẻ là chuyện của mình với ngân hàng. Nhưng với người đứng quầy, thẻ thay đổi ba thứ rất cụ thể.

Thứ nhất, tấm dán trên cửa. Từ thời Diners Club, nơi nhận thẻ được phát nhãn dán để đặt ở cửa hoặc quầy. Nhãn dán ấy là một lời mời: khách đi ngang biết rằng có thể vào mà không lo đủ tiền mặt. Ngày nay các nhãn chấp nhận thẻ, nhãn quét mã đặt cạnh máy tính tiền vẫn làm đúng việc đó.

Thứ hai, chi phí nằm ẩn trong giá. Phần trăm mà quán trả cho bên phát thẻ không biến mất. Nó được tính vào giá bán chung, nghĩa là cả người trả tiền mặt cũng góp một phần. Đây là lý do chuyện phí thẻ vẫn còn tranh cãi ở nhiều nước sau hơn bảy mươi năm.

Thứ ba, hoá đơn và chữ ký. Thanh toán bằng thẻ sinh ra giấy tờ: phiếu ký tên, bản sao cho khách, bản lưu cho quán, bảng kê gửi về cho hãng thẻ. Quầy hàng bắt đầu phải giữ chứng từ cẩn thận hơn, vì khách có quyền khiếu nại một khoản mà họ không nhận ra trên bảng kê.

Góc nhìn hôm nay: điều chủ quán nhỏ mang về

Bài học của Diners Club không nằm ở tấm thẻ bìa mà ở chỗ nó cho thấy một giao dịch ở quầy có ba bên, không phải hai. Khi quán nhận bất kỳ hình thức trả tiền nào ngoài tiền mặt, luôn có một bên đứng giữa và bên đó thu phí, dù phí ghi rõ hay ẩn trong điều kiện hợp đồng. Trước khi dán thêm một nhãn chấp nhận thanh toán lên cửa, chủ quán nên hỏi rõ ba câu: phí bao nhiêu phần trăm hoặc bao nhiêu mỗi giao dịch, bao lâu thì tiền về tài khoản, và khi khách khiếu nại thì ai chịu.

Với người muốn đọc thêm, các bảo tàng tiền tệ và bảo tàng lịch sử kinh doanh thường có góc trưng bày thẻ thanh toán đời đầu. Sách về lịch sử tín dụng tiêu dùng ở Mỹ, viết bởi các nhà sử học kinh tế, kể kỹ giai đoạn 1950–1980 và phân biệt rõ phần giai thoại với phần tài liệu. Đọc theo hướng đó sẽ thấy tấm thẻ trong ví mình là kết quả của nhiều cuộc thử nghiệm, nhiều lần thất bại, chứ không phải một bữa tối quên ví.