Thuỵ Điển là một trong những nước dùng ít tiền mặt nhất thế giới: phần lớn cửa hàng, quán cà phê, xe buýt nhận thẻ hoặc chuyển tiền qua điện thoại, nhiều nơi treo biển không nhận tiền mặt, và chỉ còn một phần nhỏ các lần mua ở cửa hàng được trả bằng tiền giấy. Điều trớ trêu là chính Thuỵ Điển từng in tờ tiền giấy đầu tiên của châu Âu vào năm 1661. Chuyện nước này đi tới đâu, và quay lại giữ tiền mặt ở mức nào, là bài học thú vị cho bất kỳ quầy hàng nào.
Từ tờ tiền giấy đầu tiên của châu Âu
Năm 1661, ngân hàng Stockholms Banco do Johan Palmstruch điều hành phát hành những tờ giấy có thể đổi lấy tiền kim loại. Thời đó Thuỵ Điển dùng những tấm đồng rất nặng làm tiền, có tấm nặng hàng ki-lô-gam, mang đi chợ là cả một gánh. Tờ giấy nhẹ, dễ cầm, nên được đón nhận nhanh. Nhưng ngân hàng in quá nhiều so với lượng kim loại có thật, chỉ vài năm sau đã không đổi nổi và sụp đổ. Từ đống đổ nát đó, Thuỵ Điển lập ra ngân hàng nhà nước mà về sau thành Riksbank, thường được coi là ngân hàng trung ương lâu đời nhất còn hoạt động.
Ba thế kỷ rưỡi sau, chính ngân hàng ấy lại phải tính chuyện một xã hội gần như không cần tiền giấy nữa.
Thuỵ Điển bỏ dần tiền mặt như thế nào
Không có một ngày nào Thuỵ Điển "tuyên bố" bỏ tiền mặt. Đó là kết quả cộng dồn của nhiều thứ nhỏ:
- Thẻ ngân hàng phổ biến từ sớm. Hầu hết người lớn có thẻ ghi nợ, và các ngân hàng sớm đầu tư hạ tầng thanh toán điện tử.
- Định danh số dùng chung. Hệ thống BankID trên điện thoại cho phép đăng nhập ngân hàng, ký giấy tờ, xác minh danh tính chỉ bằng một ứng dụng.
- Swish, ra đời năm 2012. Do các ngân hàng lớn cùng lập, Swish cho phép chuyển tiền tức thì bằng số điện thoại. Ban đầu dùng để chia tiền giữa bạn bè, rồi lan ra chợ phiên, gánh hàng ở lễ hội, câu lạc bộ thể thao bán bánh gây quỹ.
- Ngân hàng bớt nhận tiền mặt. Nhiều chi nhánh ngừng giao dịch tiền mặt, máy rút tiền thưa dần, nộp tiền mặt vào tài khoản trở nên phiền phức.
- Đổi mẫu tiền 2015–2017. Thuỵ Điển thay hầu hết tiền giấy và tiền xu bằng mẫu mới. Ai còn tờ cũ sau hạn phải làm thủ tục mới đổi được, nên nhiều người tiện thể dùng thẻ luôn.
Kết quả là theo các khảo sát định kỳ của Riksbank, tỉ lệ người nói lần mua gần nhất của mình trả bằng tiền mặt giảm từ khoảng bốn phần mười vào đầu thập niên 2010 xuống dưới một phần mười vào đầu thập niên 2020. Ai muốn số liệu chính xác theo từng năm nên xem báo cáo thanh toán mà Riksbank công bố hằng năm.
Nhìn từ quầy hàng: vì sao chủ tiệm Thuỵ Điển chọn bỏ tiền mặt
Ở Thuỵ Điển, cửa hàng được phép từ chối tiền mặt nếu báo trước rõ ràng, thường bằng biển nhỏ ở cửa hoặc quầy. Chủ tiệm có lý do riêng của họ:
| Việc ở quầy | Khi nhận tiền mặt | Khi chỉ nhận thẻ, điện thoại |
|---|---|---|
| Đầu ca | Chuẩn bị quỹ tiền lẻ để thối | Bật máy, kiểm tra kết nối |
| Trong ca | Đếm, thối, nhận diện tiền giả | Khách tự chạm, máy báo kết quả |
| Cuối ca | Đếm két, đối chiếu, cất giữ | Chốt máy, xem báo cáo |
| Đưa tiền về ngân hàng | Đi nộp hoặc thuê dịch vụ vận chuyển, ngày càng đắt và ít nơi nhận | Tiền tự về tài khoản |
| Rủi ro | Trộm cắp, cướp, nhầm lẫn | Mất mạng, máy hỏng, phí giao dịch |
Chi phí đưa tiền mặt về ngân hàng là điểm mấu chốt. Khi ngân hàng bớt nhận tiền mặt, giữ tiền mặt trở thành gánh nặng thật cho tiệm nhỏ. Một quán cà phê nhỏ ở thị trấn có khi phải chạy hàng chục cây số mới nộp được tiền. Ngoài ra, nhiều chủ tiệm và nhân viên cảm thấy yên tâm hơn khi trong quầy không có tiền, nhất là ca tối.
Ai bị bỏ lại phía sau
Mặt trái được bàn rất nhiều ngay tại Thuỵ Điển. Người cao tuổi không quen điện thoại thông minh, người khuyết tật, người mới nhập cư chưa có tài khoản ngân hàng hay định danh số, trẻ nhỏ chưa có thẻ, du khách có thẻ nước ngoài bị từ chối: tất cả đều gặp khó khi quầy không nhận tiền mặt. Một phong trào dân sự có tên "Kontantupproret", tạm dịch là "cuộc phản kháng vì tiền mặt", được lập ra để vận động giữ tiền mặt trong đời sống.
Phía nhà nước, khoảng năm 2020–2021, Thuỵ Điển sửa luật để buộc các ngân hàng lớn duy trì dịch vụ rút và nộp tiền mặt ở mức hợp lý trên cả nước. Riksbank cũng nhiều lần lên tiếng rằng tiền mặt cần tiếp tục có chỗ đứng, và nghiên cứu thử nghiệm một dạng tiền số do ngân hàng trung ương phát hành, gọi là e-krona, như một phương án dự phòng. Tính tới gần đây, việc nghiên cứu vẫn tiếp tục và chưa có quyết định phát hành.
Bài toán dự phòng
Một lo ngại lớn khác là khả năng chống chịu: nếu mạng điện thoại, mạng điện hay hệ thống thanh toán gặp sự cố trên diện rộng thì cả xã hội không mua bán được gì. Các cơ quan dự phòng khẩn cấp của Thuỵ Điển, trong tài liệu hướng dẫn hộ gia đình chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp, khuyên người dân nên có sẵn vài cách trả tiền khác nhau, trong đó có một ít tiền mặt. Đây là lời khuyên thực tế hơn là chuyện ủng hộ hay phản đối công nghệ.
Người Việt nhìn vào Thuỵ Điển thấy gì
Việt Nam cũng đang chuyển nhanh sang trả tiền bằng điện thoại, nhất là quét mã ở quầy. Nhưng điều kiện khác Thuỵ Điển ở mấy điểm: tiền mặt vẫn rất phổ biến ở chợ, quán vỉa hè, vùng nông thôn; nhiều người lớn tuổi vẫn quen cầm tiền; và giao dịch nhỏ vài nghìn đồng vẫn nhiều. Bài học từ Thuỵ Điển không phải là "bỏ tiền mặt cho hiện đại", mà là nhìn rõ cái giá và cái lợi của từng cách thu tiền.
Với một quán nhỏ ở Việt Nam, cách làm cân bằng thường là:
- Nhận cả hai. Đặt mã thanh toán hoặc máy chạm thẻ dễ thấy, nhưng vẫn có quỹ tiền lẻ cho khách quen trả tiền mặt.
- Có phương án khi mạng hỏng. Ghi sổ tạm, cho khách quen trả sau, hoặc giữ một ít tiền thối dư ra cho ngày mạng chập chờn.
- Bớt tiền mặt nằm trong quầy. Chuyển bớt tiền mặt ra khỏi két trong ngày nếu quán đông, nhất là trước ca tối.
- Báo rõ bằng biển nhỏ. Nếu quầy nào chỉ nhận một hình thức, nói rõ trước khi khách gọi món, đừng để tới lúc trả tiền mới biết.
Góc nhìn hôm nay: tiền mặt như một chiếc bánh xe dự phòng
Câu chuyện Thuỵ Điển cho thấy tiền mặt giống bánh xe dự phòng trong cốp xe: phần lớn thời gian không ai dùng tới, nhưng thiếu nó thì một sự cố nhỏ thành chuyện lớn. Một xã hội, cũng như một quầy hàng, nên giữ nhiều cách trả tiền thay vì đặt cược vào một cách duy nhất.
Ai muốn đọc tiếp có thể tìm các báo cáo thanh toán hằng năm của Riksbank (có bản tiếng Anh), các nghiên cứu so sánh thói quen dùng tiền mặt giữa các nước Bắc Âu, và tài liệu về lịch sử Stockholms Banco trong các sách phổ thông về lịch sử tiền tệ. Khi tới Stockholm, bảo tàng và các trưng bày về lịch sử tiền tệ Thuỵ Điển là nơi có thể nhìn tận mắt những tấm tiền đồng nặng trịch đã khiến người ta muốn có tiền giấy.
Câu hỏi thường gặp
Thuỵ Điển đã bỏ hẳn tiền mặt chưa?
Chưa. Tiền giấy và tiền xu krona vẫn là tiền pháp định, vẫn lưu thông. Điều khác biệt là rất ít người dùng, nhiều cửa hàng chọn không nhận, và tỉ lệ mua bằng tiền mặt ở cửa hàng chỉ còn dưới một phần mười theo khảo sát của Riksbank.
Swish là gì?
Swish là hệ thống chuyển tiền tức thì bằng số điện thoại, do các ngân hàng lớn Thuỵ Điển cùng lập năm 2012. Nó được dùng rộng rãi cả giữa cá nhân với nhau lẫn ở chợ phiên, quầy bán nhỏ.
Cửa hàng ở Thuỵ Điển có được từ chối tiền mặt không?
Có. Ở Thuỵ Điển, cửa hàng được quyền chỉ nhận thanh toán điện tử nếu báo trước rõ ràng cho khách, thường bằng biển ở cửa hoặc quầy. Quy định ở mỗi nước khác nhau, ở Việt Nam nên tra văn bản hiện hành.
Tờ tiền giấy đầu tiên của châu Âu ra đời ở đâu?
Tờ tiền giấy đầu tiên của châu Âu do Stockholms Banco ở Thuỵ Điển phát hành năm 1661. Ngân hàng này sụp đổ vài năm sau vì in quá nhiều, và từ đó Thuỵ Điển lập ra ngân hàng nhà nước về sau thành Riksbank.
Vì sao Thuỵ Điển vẫn khuyên dân giữ một ít tiền mặt?
Vì nếu điện, mạng hoặc hệ thống thanh toán gặp sự cố diện rộng, tiền mặt là cách trả tiền còn dùng được. Các cơ quan dự phòng khẩn cấp khuyên hộ gia đình có nhiều cách trả tiền, trong đó có một ít tiền mặt.