Séc là một tờ lệnh viết tay yêu cầu ngân hàng trả một khoản tiền từ tài khoản của người ký cho người được ghi tên. Trong hàng thế kỷ, séc là cách trả tiền ở quầy phổ biến cho các khoản lớn ở châu Âu và Bắc Mỹ, tới mức siêu thị Mỹ có hẳn làn chờ cho khách viết séc. Từ cuối thế kỷ 20, thẻ và chuyển khoản điện tử đẩy séc lùi dần, vì với người bán, nhận séc luôn kèm rủi ro tờ séc không có tiền.
Séc ra đời từ những người giữ tiền hộ
Ở Amsterdam thế kỷ 16–17, thương nhân gửi tiền cho những người giữ tiền chuyên nghiệp (kassier) để khỏi mang vàng bạc đi khắp nơi. Muốn trả cho ai, thương nhân viết một mẩu giấy nhờ người giữ tiền trả hộ. Ở London cùng thời kỳ, các thợ kim hoàn giữ tiền gửi của khách và nhận những lệnh trả tiền viết tay tương tự.
Một tờ lệnh trả tiền viết tay năm 1659 ở London thường được nhắc tới như một trong những tấm séc cổ nhất còn giữ được ở Anh. Tới thế kỷ 18, ngân hàng bắt đầu in sẵn mẫu séc, và các ngân hàng London lập ra nơi bù trừ (clearing house) để gặp nhau mỗi ngày, đổi séc của nhau và chỉ thanh toán phần chênh lệch. Cơ chế bù trừ này là nền móng của mọi hệ thống chuyển tiền giữa ngân hàng về sau.
Trên một tờ séc có gì
- Ngày ký.
- Tên người được trả (hoặc để trống, ghi "trả cho người cầm séc" ở một số nước).
- Số tiền bằng số và bằng chữ. Khi hai phần lệch nhau, nhiều nơi lấy số bằng chữ làm chuẩn, vì sửa chữ khó hơn sửa số.
- Chữ ký người ký séc.
- Dãy số ở mép dưới: mã ngân hàng, số tài khoản, số tờ séc, in bằng mực từ để máy đọc tự động.
Thời hoàng kim của séc ở quầy
Thế kỷ 20 là thời séc phủ khắp đời sống ở Mỹ, Anh, Pháp. Người ta trả tiền nhà, tiền điện, tiền chợ bằng séc. Ở siêu thị Mỹ, cảnh khách mở cuốn séc, hỏi ngày, viết tên cửa hàng, ký, xé tờ séc đưa thu ngân là cảnh thường ngày. Thu ngân xin xem bằng lái xe, ghi số giấy tờ lên mặt sau tờ séc phòng khi có chuyện.
Vấn đề lớn nhất của người bán là séc "bị trả về" vì tài khoản không đủ tiền. Người Mỹ gọi là séc "nảy" (bounced check): cửa hàng nộp séc vào ngân hàng, vài ngày sau ngân hàng báo không thu được, cửa hàng đã giao hàng mà không có tiền. Để đối phó, nhiều quầy dùng:
- Danh sách khách có séc từng bị trả về, dán ngay sau quầy.
- Dịch vụ kiểm tra séc: thu ngân gọi điện hoặc dùng máy đọc để hỏi xem tài khoản đó có tiền sử xấu không.
- Thẻ bảo đảm séc: ở Anh từ năm 1965, ngân hàng phát cho khách một tấm thẻ cam kết sẽ trả séc tới một mức nhất định. Thu ngân kiểm tra thẻ, ghi số thẻ lên mặt sau séc, là yên tâm được trả.
- Biển "không nhận séc" cho những quầy không muốn rủi ro.
Ở châu Âu còn có Eurocheque, hệ thống séc dùng được ở nhiều nước, từng rất phổ biến với khách du lịch từ cuối thập niên 1960 cho tới khi bị bỏ vào khoảng năm 2001–2002.
So sánh séc với các cách trả tiền khác, nhìn từ quầy
| Cách trả | Thời gian ở quầy | Khi nào người bán chắc có tiền | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Tiền mặt | Nhanh | Ngay lập tức | Tiền giả, nhầm thối, mất trộm |
| Séc | Chậm: viết, ký, xem giấy tờ | Vài ngày sau khi ngân hàng thu được | Tài khoản không đủ tiền, séc giả mạo |
| Thẻ | Vài giây | Có mã chấp thuận ngay, tiền về sau | Khách khiếu nại, gian lận thẻ |
| Chuyển khoản tức thì | Vài giây | Khi số dư tài khoản quán báo nhận | Ảnh chụp chuyển khoản giả, nhầm tài khoản |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao séc thua: nó vừa chậm ở quầy, vừa là cách duy nhất mà người bán phải chờ nhiều ngày mới biết chắc mình có tiền.
Séc lùi dần như thế nào
Thẻ ghi nợ là đối thủ trực tiếp nhất của séc: cũng trừ thẳng vào tài khoản, nhưng có xác nhận ngay. Khi máy đọc thẻ phổ biến ở quầy từ thập niên 1980–1990, số séc viết ra ở cửa hàng bắt đầu giảm.
Ở Anh, hệ thống thẻ bảo đảm séc chấm dứt vào năm 2011. Nhiều cửa hàng lớn ngừng nhận séc từ trước đó. Ở Mỹ, séc sống dai hơn nhờ thói quen và vì chuyển khoản tức thì giữa cá nhân đến muộn. Năm 2003 Mỹ ban hành một đạo luật cho phép ngân hàng xử lý ảnh chụp của séc thay cho tờ giấy gốc, giúp việc thu tiền nhanh hơn. Cửa hàng còn có thể quét séc ngay ở quầy để chuyển thành lệnh trừ tiền điện tử rồi trả lại tờ séc cho khách. Dù vậy số séc viết ra ở Mỹ cũng đã giảm mạnh qua mỗi năm.
Pháp là trường hợp đáng chú ý: séc từng rất phổ biến vì lâu năm ngân hàng không thu phí phát hành séc, và người Pháp quen trả cả tiền chợ bằng séc. Thói quen này giảm dần nhưng chậm hơn các nước láng giềng.
Séc ở Việt Nam
Ở Việt Nam, séc chủ yếu xuất hiện trong giao dịch giữa doanh nghiệp, cơ quan, hoặc dùng để rút tiền mặt tại quầy ngân hàng. Người tiêu dùng gần như không trả tiền ở cửa hàng bằng séc. Thời kỳ séc có thể trở thành thói quen thì chuyển khoản điện tử và thẻ đã tới, nên nhiều người Việt chưa từng cầm một cuốn séc.
Quy định về séc ở Việt Nam có văn bản riêng. Ai cần dùng séc trong kinh doanh nên hỏi ngân hàng nơi mở tài khoản và tra văn bản hiện hành, vì các điều kiện như thời hạn xuất trình, cách ghi, trách nhiệm khi séc không đủ tiền đều có quy định cụ thể.
Bài học còn nguyên giá trị từ thời séc
Séc đã gần hết thời ở quầy bán lẻ, nhưng những vấn đề nó đặt ra vẫn quay lại dưới hình thức mới.
- Đừng giao hàng dựa trên một tờ giấy, một tấm ảnh. Thời séc là séc không đủ tiền, thời nay là ảnh chụp màn hình chuyển khoản giả. Nguyên tắc giống nhau: chỉ tin khi tài khoản của mình thật sự báo nhận.
- Số tiền bằng chữ là lớp bảo vệ. Hoá đơn lớn, hợp đồng, giấy biên nhận nên ghi số tiền cả bằng số lẫn bằng chữ.
- Có quy định rõ ở quầy. Biển "không nhận séc" ngày xưa cũng là bài học cho hôm nay: quầy nhận hình thức nào, mức tối thiểu nào, nên viết rõ.
- Bù trừ là chuyện của ngân hàng, đối chiếu là chuyện của quán. Cuối ngày đối chiếu số đã bán với số tiền thật đã nhận, bất kể khách trả bằng cách nào.
Góc nhìn hôm nay: tìm xem một cuốn séc
Muốn thấy séc thật, có thể hỏi người lớn tuổi từng làm việc với ngân hàng, hoặc tìm ở các bảo tàng tiền tệ, bảo tàng ngân hàng, nơi thường trưng bày séc cổ in hoa văn chống giả rất đẹp. Séc cũ cũng là một mảng sưu tầm, vì mỗi tờ mang chữ ký, tên ngân hàng, ngày tháng của một giao dịch thật. Đọc một tờ séc trăm năm tuổi giống như đọc một lát cắt của đời sống buôn bán: ai trả ai, trả bao nhiêu, ở thành phố nào.
Câu hỏi thường gặp
Séc là gì?
Séc là tờ lệnh do chủ tài khoản ký, yêu cầu ngân hàng trả một khoản tiền cho người được ghi tên hoặc người cầm séc. Người nhận séc mang tới ngân hàng để lĩnh tiền mặt hoặc nộp vào tài khoản của mình.
Séc bị trả về là gì?
Séc bị trả về khi ngân hàng không thanh toán được, thường vì tài khoản người ký không đủ tiền, chữ ký không khớp hoặc séc ghi sai. Người bán đã giao hàng sẽ không nhận được tiền, đó là rủi ro lớn nhất của việc nhận séc ở quầy.
Vì sao số tiền trên séc phải ghi cả bằng chữ?
Ghi bằng chữ khó sửa hơn ghi bằng số, nên là lớp bảo vệ chống tẩy xoá. Khi hai phần không khớp, nhiều hệ thống pháp luật lấy số bằng chữ làm chuẩn.
Người Việt có dùng séc không?
Có nhưng hạn chế, chủ yếu trong giao dịch giữa doanh nghiệp, cơ quan hoặc rút tiền mặt tại ngân hàng. Người tiêu dùng gần như không trả tiền mua hàng bằng séc vì thẻ và chuyển khoản điện tử đã phổ biến.
Vì sao séc dần biến mất?
Séc chậm ở quầy và người bán phải chờ nhiều ngày mới chắc có tiền. Thẻ ghi nợ và chuyển khoản tức thì làm cùng việc nhưng xác nhận gần như ngay lập tức, nên dần thay chỗ séc.