Khi quầy hết tiền lẻ, người bán có ba cách: làm tròn số tiền, nợ khách lần sau, hoặc đưa một món nhỏ thay tiền thối như viên kẹo. Nhiều nước đã chính thức hoá cách thứ nhất bằng quy tắc làm tròn tới 5 hoặc 10 đơn vị khi trả tiền mặt, sau khi ngừng dùng những đồng xu nhỏ nhất. Còn kẹo thối thì từng phổ biến từ Ý thập niên 1970 tới cửa hàng tạp hoá Việt Nam, và luôn kèm một câu hỏi về sự sòng phẳng.
Vì sao đồng xu nhỏ nhất cứ lần lượt biến mất
Mỗi đồng xu tốn tiền để đúc, vận chuyển, đếm và cất. Khi giá cả tăng dần qua nhiều năm, đồng xu mệnh giá nhỏ nhất mua được ngày càng ít thứ, trong khi chi phí làm ra nó có khi vượt cả mệnh giá. Người ta cũng ít mang theo: đồng xu nhỏ nằm trong ngăn kéo, hũ thuỷ tinh, góc xe, không quay lại lưu thông. Ngân hàng trung ương phải đúc mãi để thay phần bị "mất" đó.
Tới một lúc, nhiều nước quyết định ngừng phát hành đồng nhỏ nhất và quy định cách làm tròn. Đây là một số mốc tiêu biểu:
- New Zealand, 1990: bỏ đồng 1 và 2 cent; năm 2006 bỏ tiếp đồng 5 cent.
- Úc, 1992: thu hồi đồng 1 và 2 cent, tổng tiền mặt làm tròn tới 5 cent gần nhất.
- Phần Lan, từ khi dùng đồng euro năm 2002: làm tròn tổng tiền mặt tới 5 cent, dù đồng 1 và 2 cent vẫn là tiền hợp pháp.
- Hà Lan, giữa thập niên 2000: áp dụng cách làm tròn tương tự cho thanh toán tiền mặt.
- Thuỵ Điển, 2010: bỏ đồng 50 öre, giá tiền mặt làm tròn tới krona.
- Canada, 2013: ngừng phân phối đồng 1 cent (penny); thanh toán tiền mặt làm tròn tới 5 cent.
Quy tắc làm tròn ở quầy: làm tròn cái gì và theo chiều nào
Các nước làm tròn khá giống nhau ở ba điểm, và người đứng quầy ở bất kỳ đâu cũng có thể học theo:
- Chỉ làm tròn tổng hoá đơn, không làm tròn từng món. Giá niêm yết vẫn có thể lẻ tới cent. Chỉ khi cộng xong, nếu khách trả tiền mặt, mới làm tròn.
- Làm tròn tới mốc gần nhất, lên hoặc xuống. Ví dụ ở Canada: tổng có đuôi 1 hoặc 2 cent thì làm tròn xuống 0, đuôi 3 hoặc 4 thì lên 5, đuôi 6 hoặc 7 thì xuống 5, đuôi 8 hoặc 9 thì lên 10. Tính trên nhiều giao dịch, phần được và mất gần như triệt tiêu nhau.
- Trả thẻ, trả điện tử thì không làm tròn. Tiền điện tử trả đúng tới đơn vị nhỏ nhất, nên không có lý do làm tròn.
| Đuôi tổng tiền (cent) | Làm tròn thành | Chênh với khách |
|---|---|---|
| …1, …2 | …0 | Khách lợi 1–2 cent |
| …3, …4 | …5 | Khách trả thêm 1–2 cent |
| …6, …7 | …5 | Khách lợi 1–2 cent |
| …8, …9 | …10 | Khách trả thêm 1–2 cent |
Một số nhà kinh tế từng lo rằng cửa hàng sẽ đặt giá sao cho tổng tiền hay rơi vào mốc làm tròn lên. Các nghiên cứu ở những nước đã làm tròn nhìn chung cho thấy ảnh hưởng tới giá cả là rất nhỏ, vì giỏ hàng mỗi người một khác nên cửa hàng khó tính trước tổng tiền.
Nước Ý thập niên 1970: kẹo, tem và tấm séc tí hon
Trường hợp nổi tiếng nhất về thiếu tiền lẻ là nước Ý giữa thập niên 1970. Vì nhiều nguyên nhân, trong đó có giá kim loại và việc người ta tích trữ xu, các cửa hàng Ý thiếu tiền xu trầm trọng. Người bán xoay xở bằng mọi thứ có giá trị nhỏ: thối bằng kẹo, bằng tem thư, bằng thẻ gọi điện thoại công cộng (gettone) vốn được nhận như tiền.
Các ngân hàng Ý còn phát hành "miniassegni", những tấm séc mệnh giá nhỏ in sẵn, lưu thông như tiền giấy lẻ trong vài năm. Ngày nay những tờ miniassegni trở thành đồ sưu tầm. Câu chuyện cho thấy khi tiền lẻ thiếu, quầy hàng không ngừng bán, mà sáng tạo ra "tiền" của riêng mình, và việc đó luôn đi kèm rủi ro khách không tin.
Kẹo thối ở quầy Việt Nam
Nhiều người Việt còn nhớ cảnh mua hàng ở siêu thị, nhà thuốc hay cửa hàng tạp hoá được thối lại vài viên kẹo vì thiếu tờ 200, 500 đồng. Việt Nam từng phát hành tiền kim loại từ cuối năm 2003 với các mệnh giá nhỏ, nhưng tiền xu không được người dân ưa dùng và dần ít thấy trong lưu thông. Các tờ mệnh giá nhỏ cũng hiếm dần ở quầy, trong khi nhiều mặt hàng vẫn có giá lẻ hàng trăm đồng.
Ở mức phổ thông: tiền Việt Nam là phương tiện thanh toán hợp pháp, còn viên kẹo thì không. Khách có quyền từ chối nhận kẹo thay tiền thối. Quầy nào thối kẹo mà không hỏi, khách dễ có cảm giác bị ép mua thêm một món mình không cần, dù số tiền rất nhỏ.
Cách làm sòng phẳng hơn viên kẹo
- Hỏi trước. "Em thiếu 500 đồng lẻ, anh chị lấy kẹo hay em bớt luôn?" Một câu hỏi làm khác hẳn cảm giác của khách.
- Làm tròn có lợi cho khách. Với khoản vài trăm đồng, làm tròn xuống thường rẻ hơn giá trị lòng tin mất đi.
- Niêm yết cách làm tròn. Một dòng chữ nhỏ ở quầy về việc làm tròn tổng tiền mặt giúp khách không bất ngờ.
- Đặt giá tròn ngay từ đầu. Với quầy bán chủ yếu bằng tiền mặt, đặt giá tròn nghìn hoặc tròn năm trăm giảm hẳn cảnh thiếu tiền lẻ.
- Chuẩn bị quỹ tiền lẻ đầu ca. Đổi sẵn tiền lẻ ở ngân hàng hoặc giữ lại tiền lẻ từ các ngày trước.
- Ghi nợ lại cho khách quen. Ở tiệm xóm, "lần sau anh lấy thêm gói tăm" vẫn là cách thân tình, miễn là người bán nhớ thật.
Thanh toán điện tử giải quyết được bao nhiêu
Quét mã hay chạm thẻ trả đúng tới từng đồng, nên bài toán tiền lẻ biến mất với những giao dịch đó. Nhưng chỉ cần một phần khách vẫn trả tiền mặt là quầy vẫn phải giữ tiền lẻ. Nghịch lý là khi ít người trả tiền mặt, quầy càng ít tiền lẻ quay vòng, và lúc có khách trả tờ lớn thì càng khó thối. Một số chủ quán vì vậy giữ một quỹ tiền lẻ cố định, không lấy ra tiêu, đổi bổ sung mỗi tuần.
Góc nhìn hôm nay: chuyện vài trăm đồng và lòng tin
Số tiền trong chuyện làm tròn và kẹo thối luôn rất nhỏ, nhưng nó chạm vào thứ quầy hàng sống nhờ: cảm giác sòng phẳng. Các nước đã bỏ đồng xu nhỏ không để mỗi quầy tự quyết mà đặt ra quy tắc chung, công khai, có cả chiều lên lẫn chiều xuống. Quán nhỏ có thể học đúng tinh thần ấy: quy tắc rõ, nói trước, và khi phân vân thì nghiêng về phía khách.
Người thích tìm hiểu có thể xem các trang giải thích của ngân hàng trung ương Úc, Canada hay New Zealand về việc bỏ đồng xu nhỏ, vốn viết dễ hiểu cho người dân. Người sưu tầm thì tìm các tờ miniassegni của Ý hay các đồng xu Việt Nam năm 2003 ở chợ đồ cũ: những món đồ nhỏ kể lại chuyện quầy hàng từng thiếu tiền lẻ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Làm tròn kiểu Thuỵ Điển (Swedish rounding) là gì?
Đó là cách gọi chung cho quy tắc làm tròn tổng tiền mặt tới mốc gần nhất, ví dụ 5 hoặc 10 đơn vị, khi một nước bỏ đồng xu nhỏ. Chỉ tổng hoá đơn trả tiền mặt được làm tròn, trả thẻ thì vẫn đúng từng đơn vị.
Canada bỏ đồng 1 cent năm nào?
Canada ngừng phân phối đồng 1 cent vào năm 2013. Từ đó thanh toán tiền mặt làm tròn tới 5 cent gần nhất, còn đồng 1 cent cũ vẫn là tiền hợp pháp.
Thối tiền bằng kẹo có đúng không?
Kẹo không phải phương tiện thanh toán, nên khách có quyền từ chối. Cách tử tế là hỏi khách trước, hoặc làm tròn có lợi cho khách khi thiếu tiền lẻ. Đặt giá tròn từ đầu giúp tránh hẳn tình huống này.
Việt Nam có tiền xu không?
Có. Việt Nam phát hành tiền kim loại từ cuối năm 2003 với các mệnh giá nhỏ. Tuy nhiên người dân ít dùng, nên tiền xu dần hiếm trong lưu thông thường ngày.
Vì sao nước Ý từng thối tiền bằng kẹo và tem?
Giữa thập niên 1970, Ý thiếu tiền xu trầm trọng. Người bán dùng kẹo, tem thư và thẻ gọi điện công cộng để thối, còn các ngân hàng phát hành séc mệnh giá nhỏ gọi là miniassegni lưu thông như tiền lẻ trong vài năm.