Giá một lời là cách bán mà người bán đưa ra một giá duy nhất cho mọi khách, không mặc cả. Ở phương Tây, cách bán này lan rộng từ thế kỷ 19 cùng các cửa hàng bách hoá như Le Bon Marché ở Paris hay A. T. Stewart ở New York, và trước đó đã được những thương nhân Quaker ở Anh coi như một phép trung thực. Với người đứng quầy, giá một lời giúp bán nhanh hơn, công bằng hơn với khách không giỏi trả giá; còn mặc cả vẫn có chỗ đứng đáng trân trọng trong nhiều nền văn hoá chợ trên thế giới.
Trước khi có nhãn giá
Trong phần lớn lịch sử buôn bán, giá là thứ được thoả thuận. Người bán nói một giá, người mua trả một giá, hai bên gặp nhau ở giữa. Mặc cả không chỉ là chuyện tiền: nó là cách người bán đánh giá khách, là phần trò chuyện xã giao, và ở nhiều nơi là một nghệ thuật được tôn trọng.
Nhưng mặc cả có cái giá của nó. Mỗi món hàng mất thêm thời gian. Hai khách mua cùng một món có thể trả hai giá khác nhau, và người không giỏi trả giá, người lạ, người ngại va chạm thường trả nhiều hơn. Người bán cũng phải là người có kinh nghiệm mới giữ được giá, nên khó giao quầy cho người mới.
Những người đầu tiên đi theo giá một lời
Thương nhân Quaker ở Anh
Hội Những người bạn, thường gọi là Quaker, ra đời ở Anh vào thế kỷ 17 với George Fox là người sáng lập. Họ đề cao sự trung thực trong lời nói, và nhiều thương nhân Quaker áp dụng điều đó vào việc buôn bán: đã nói giá nào thì giữ giá đó, không nói thách rồi bớt. Lúc đầu cách làm này khiến khách bỡ ngỡ, nhưng theo những câu chuyện thường được kể lại, dần dần người ta tin rằng gửi cả một đứa trẻ đi mua ở tiệm của người Quaker cũng không sợ bị thiệt. Sự tin cậy ấy được nhiều sử gia kinh tế nhắc tới như một lý do khiến các thương nhân, chủ ngân hàng Quaker thành công.
Cửa hàng bách hoá thế kỷ 19
Khi các cửa hàng lớn ra đời, giá một lời trở thành điều gần như bắt buộc. Một cửa hàng có hàng trăm nhân viên bán hàng không thể để mỗi người tự mặc cả theo ý mình. Nhiều cửa hàng cùng được nhắc tới như những người đi đầu:
- A. T. Stewart ở New York, với toà nhà được gọi là "Cung điện cẩm thạch" mở năm 1846, nổi tiếng với chính sách bán một giá.
- Le Bon Marché ở Paris, dưới tay Aristide Boucicaut từ giữa thế kỷ 19, niêm yết giá rõ ràng, cho khách vào xem tự do mà không bắt mua, và nhận đổi hàng.
- John Wanamaker ở Philadelphia, mở cửa hàng từ năm 1861, thường được kể là người phổ biến nhãn giá gắn trên hàng.
Ai thật sự là người đầu tiên thì còn bàn, vì nhiều tiệm nhỏ đã làm vậy từ trước. Điều chắc chắn là đến cuối thế kỷ 19, ở các thành phố lớn phương Tây, giá một lời đã thành chuẩn mực của cửa hàng bán lẻ.
Giá một lời thay đổi nghề bán hàng thế nào
| Khía cạnh | Khi mặc cả | Khi bán giá một lời |
|---|---|---|
| Thời gian mỗi lần bán | Dài, tuỳ khách | Ngắn, đều |
| Người đứng quầy | Cần người lâu năm, biết giá vốn | Người mới học vài ngày là bán được |
| Công bằng giữa các khách | Mỗi người một giá | Ai cũng một giá |
| Quảng cáo | Khó in giá lên báo | In được giá, so sánh được |
| Quan hệ | Thân tình, có khi căng thẳng | Nhẹ nhàng, ít va chạm |
Một hệ quả lớn: khi không còn phải mặc cả, cửa hàng có thể thuê nhiều nhân viên bán hàng hơn với mức đào tạo ngắn hơn, và nghề bán hàng mở rộng cho rất nhiều người, trong đó có nhiều phụ nữ trẻ làm việc ở các cửa hàng bách hoá cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.
Mặc cả vẫn sống, và đáng được tôn trọng
Giá một lời không xoá mặc cả. Ở nhiều nơi, mặc cả vẫn là một phần tự nhiên của chợ:
- Ở các khu chợ có mái ở Trung Đông và Bắc Phi, việc trò chuyện, mời trà, thương lượng có thể là một phần của cuộc mua bán, đặc biệt với hàng thủ công.
- Ở nhiều chợ truyền thống Đông Nam Á, kể cả Việt Nam, người mua và người bán vẫn trả giá với nông sản, quần áo, đồ lưu niệm.
- Ở các chợ đồ cũ, chợ trời châu Âu, thương lượng giá cũng là chuyện bình thường.
Mặc cả không phải dấu hiệu của sự kém văn minh, cũng không phải lúc nào người bán cũng nói thách. Ở nhiều nơi, đó là cách định giá linh hoạt cho những món hàng không đồng nhất, như một tấm thảm dệt tay hay một rổ rau cuối chợ. Người đi du lịch nên tìm hiểu tập quán từng nơi, trả giá lịch sự, và đã đồng ý giá thì mua.
Với tiệm nhỏ hôm nay: chọn cách nào
Ở Việt Nam, pháp luật về giá yêu cầu người bán niêm yết giá hàng hoá, dịch vụ một cách rõ ràng và không bán cao hơn giá niêm yết. Điều đó không cấm người bán giảm giá, nhưng đặt ra một nền: giá treo trên hàng là giá thật. Chi tiết nên tra trong văn bản hiện hành.
Với người đứng quầy, một vài gợi ý thực tế:
- Tiệm tạp hoá, cửa hàng tiện lợi: giá một lời là hợp nhất. Khách mua lặt vặt, không ai muốn mặc cả gói mì.
- Hàng giá trị cao, hàng không đồng nhất như đồ thủ công, đồ cũ: có thể để giá niêm yết và chấp nhận thương lượng trong một khoảng nhỏ, nhưng nên có nguyên tắc riêng để công bằng với mọi khách.
- Muốn ưu đãi khách quen: thay vì bớt giá tuỳ hứng, dùng cách rõ ràng hơn như giá sỉ khi mua số lượng, tặng kèm món nhỏ, hay chương trình tích điểm.
Khi khách vẫn hỏi bớt ở tiệm bán một giá
Đừng tỏ ra khó chịu. Khách quen mặc cả ở chợ hỏi bớt là phản xạ, không phải thiếu tôn trọng. Một câu nhẹ: "Tiệm em bán đúng giá cho mọi người chị ạ", cùng một nụ cười, là đủ. Nếu tiệm có chính sách giá sỉ, nhắc luôn: "Chị lấy từ năm gói em tính giá sỉ."
Góc nhìn hôm nay: giá một lời là một lời hứa
Giá một lời thật ra là một lời hứa với khách: ai vào tiệm cũng được đối xử như nhau, người già, trẻ con, người lạ, người không biết trả giá. Ở một tiệm nhỏ trong xóm, lời hứa đó đáng giá hơn bất kỳ đợt giảm giá nào. Người mở tiệm có thể bắt đầu bằng việc đơn giản nhất: dán giá rõ ràng lên từng món hay từng kệ, và giữ đúng giá đó cho mọi người.
Ai muốn đọc thêm về lịch sử cửa hàng bách hoá và sự ra đời của bán lẻ hiện đại có thể tìm tiểu thuyết Thiên đường của các quý bà (Au Bonheur des Dames, 1883) của Émile Zola, được viết dựa trên nhiều quan sát về các cửa hàng bách hoá Paris như Le Bon Marché.
Câu hỏi thường gặp
Giá một lời là gì?
Giá một lời là cách bán với một mức giá duy nhất cho mọi khách, không mặc cả. Giá thường được niêm yết rõ trên hàng hoặc trên kệ.
Ai là người đầu tiên bán hàng một giá?
Không có một người duy nhất. Thương nhân Quaker ở Anh từ thế kỷ 17 đã nổi tiếng giữ giá một lời; thế kỷ 19, các cửa hàng như A. T. Stewart ở New York, Le Bon Marché ở Paris, Wanamaker ở Philadelphia giúp cách bán này thành phổ biến.
Mặc cả có phải là thiếu văn minh không?
Không. Mặc cả là tập quán lâu đời ở nhiều chợ trên thế giới, hợp với hàng hoá không đồng nhất như hàng thủ công hay nông sản. Điều quan trọng là trả giá lịch sự và giữ lời khi đã đồng ý giá.
Người bán có được bán cao hơn giá niêm yết không?
Pháp luật Việt Nam yêu cầu niêm yết giá rõ ràng và không bán cao hơn giá đã niêm yết. Người bán vẫn có thể giảm giá; nên tra văn bản hiện hành để biết chi tiết.
Tiệm bán một giá nên ưu đãi khách quen thế nào?
Thay vì bớt giá tuỳ hứng, nên dùng cách rõ ràng như giá sỉ khi mua nhiều, tặng kèm món nhỏ hoặc tích điểm. Như vậy vẫn giữ được sự công bằng với các khách khác.