84 Charing Cross Road: hiệu sách cũ London và hai mươi năm thư đặt sách

"84 Charing Cross Road" là cuốn sách của nhà văn Mỹ Helene Hanff in năm 1970, tập hợp những lá thư bà trao đổi suốt hai mươi năm, từ 1949 đến 1969, với hiệu sách cũ Marks & Co. ở số 84 phố Charing Cross, London. Người trả lời chủ yếu là Frank Doel, người phụ trách mua sách của hiệu. Họ chưa từng gặp nhau. Cuốn sách nhỏ ấy thành một trong những tác phẩm được yêu nhất về tình cảm giữa người bán và người mua.

Hiệu sách ở số 84

Marks & Co. được Benjamin Marks và Mark Cohen lập năm 1920, chuyên sách cũ và sách hiếm. Phố Charing Cross ở trung tâm London từ lâu là phố của hiệu sách: sách mới, sách cũ, sách chuyên ngành nằm san sát. Một hiệu sách cũ thời ấy làm ăn bằng ba cách: mua lại thư viện của các gia đình, bán tại quầy cho khách vãng lai, và gửi sách theo đơn đặt qua thư cho khách ở xa, kể cả ở nước ngoài.

Helene Hanff thuộc nhóm khách cuối cùng. Bà sống ở New York, làm nghề viết kịch bản, đọc rất nhiều văn chương Anh cổ nhưng không đủ tiền mua những ấn bản đẹp ở hiệu sách New York. Bà thấy quảng cáo của Marks & Co. trên một tờ tạp chí văn học và viết thư hỏi mua vào tháng 10 năm 1949.

Bán sách qua thư: một nghề kiên nhẫn

Cuốn sách là bản ghi rất thật về cách một hiệu sách cũ phục vụ khách đặt hàng từ xa trước thời có máy tính.

Người làm nghề sách cũ đọc những lá thư sẽ thấy quen. Sách cũ không có hàng đặt từ nhà xuất bản; mỗi cuốn là một món đơn lẻ, tình trạng khác nhau. Người bán phải nhớ khách cần gì và chờ cho tới khi món hàng xuất hiện. Sự kiên nhẫn ấy là cốt lõi của quan hệ giữa hai bên.

Vì sao khách Mỹ lại mua sách ở London

Ở New York giữa thế kỷ 20, sách văn chương Anh cổ bản đẹp phần nhiều là hàng nhập, giá cao. Hiệu sách cũ ở London có nguồn hàng dồi dào hơn vì mua lại được thư viện của các gia đình Anh, nên giá mềm hơn dù cộng cả tiền gửi bưu điện qua đại dương. Hanff lại kén ấn bản: bà thích sách đã có người đọc, giấy tốt, bìa đẹp, ghét bản rút gọn. Một hiệu sách cũ chịu khó tìm đúng loại ấy là thứ hiếm ở bất cứ đâu.

Từ đơn hàng đến tình bạn

Thư của Frank Doel ban đầu rất trang trọng, ký thay mặt hiệu sách. Thư của Helene Hanff thì bông đùa, thẳng thắn, đôi khi mắng yêu khi sách giao chậm hoặc không đúng ý. Dần dần, giọng thư bên London mềm ra. Các nhân viên khác của hiệu sách, rồi vợ của Frank và một người hàng xóm, cũng viết thư cho bà.

Những gói thực phẩm sau chiến tranh

Nước Anh những năm sau Thế chiến thứ hai vẫn phân phối thực phẩm theo tem phiếu. Thịt, trứng, đường đều khan hiếm. Biết chuyện, Helene Hanff gửi sang London những gói thực phẩm để nhân viên hiệu sách chia nhau, có cả trứng, thịt hộp. Bên London đáp lại bằng những món quà nhỏ và những lời mời bà sang chơi.

Chi tiết này làm cuốn sách đặc biệt. Quan hệ mua bán thông thường chỉ đi một chiều: tiền đổi hàng. Ở đây, khách hàng lại là người gửi quà cho người bán, và người bán lo cho khách như một người bạn. Tình cảm ấy không xoá đi việc buôn bán; nó làm việc buôn bán thành lý do để hai bên ở lại với nhau.

Chuyến đi không thành và kết thúc

Suốt hai mươi năm, Hanff nhiều lần định sang London, nhưng lần nào cũng vướng tiền bạc hoặc công việc. Tháng 12 năm 1968, Frank Doel qua đời. Hiệu sách đóng cửa không lâu sau đó. Hanff tập hợp thư từ in thành sách năm 1970, và cuốn sách bất ngờ thành công. Nhờ nó, năm 1971 bà mới sang được London lần đầu, khi hiệu sách đã trống. Chuyến đi ấy được kể trong cuốn tiếp theo, "The Duchess of Bloomsbury Street" (1973).

Phần kết không có cuộc gặp nào. Điều đó làm cuốn sách buồn, nhưng cũng làm nó thật: phần lớn quan hệ giữa người bán và khách quen kết thúc như thế, lặng lẽ, khi một bên không còn.

Sân khấu và điện ảnh: tách văn bản với chuyển thể

Cuốn sách được chuyển thành kịch sân khấu ở London năm 1981 và thành phim điện ảnh năm 1987, với Anne Bancroft và Anthony Hopkins trong hai vai chính. Bản phim thêm vào nhiều cảnh đời thường của cả hai bên đại dương mà thư từ chỉ gợi ra, cho người xem thấy hiệu sách, gia đình Frank, căn hộ của Helene. Đó là phần sáng tạo của người làm phim. Muốn biết chính xác ai viết gì, khi nào, nên đọc cuốn sách gốc, vốn rất ngắn, đọc một buổi tối là xong.

Số 84 hôm nay

Toà nhà ở số 84 phố Charing Cross vẫn còn, nhưng hiệu sách không còn. Mặt bằng đã qua tay nhiều kiểu kinh doanh khác. Trên tường có một tấm biển đồng ghi nhớ hiệu sách Marks & Co. và cuốn sách của Hanff, là điểm dừng của nhiều người yêu sách khi qua London.

Phố Charing Cross vẫn có hiệu sách, dù ít hơn nhiều so với giữa thế kỷ 20. Tiền thuê mặt bằng tăng và bán sách trực tuyến làm nhiều hiệu sách cũ đóng cửa. Ngay gần đó, con hẻm Cecil Court vẫn giữ được một dãy hiệu sách cũ, bản đồ cổ, tranh in, hợp để hình dung không khí hiệu sách mà Hanff viết thư tới.

Điều người bán sách, bán hàng nhỏ mang về

• Giữ danh sách "khách đang tìm": hiệu sách cũ nhớ khách cần gì và báo khi có hàng. Tiệm nhỏ nào cũng làm được việc này bằng một cuốn sổ hay một bảng tính đơn giản.
• Tả hàng trung thực: Frank Doel nói rõ tình trạng từng cuốn. Bán từ xa mà tả đúng thì khách tin, khách quay lại.
• Thư từ là một phần của món hàng: lời viết kèm theo đơn hàng, dù ngắn, làm khách nhớ người bán. Ngày nay là một tin nhắn cảm ơn, một dòng ghi chú trong gói hàng.
• Đọc cuốn sách: bản gốc tiếng Anh dễ tìm, khoảng trăm trang. Đọc xong rồi đọc tiếp "The Duchess of Bloomsbury Street" để thấy London từ mắt người khách cuối cùng cũng tới được.