Máy bán hàng tự động: từ máy nước thánh của Heron đến Automat New York

Máy bán hàng tự động có tổ tiên từ thế kỷ thứ nhất: nhà phát minh Heron xứ Alexandria đã mô tả một thiết bị nhận đồng xu rồi nhả ra một lượng nước thánh. Máy bán hàng bằng đồng xu theo nghĩa thương mại xuất hiện ở London đầu thập niên 1880, sang New York cuối thập niên ấy, rồi phát triển thành cả những "nhà hàng tự động" như Automat. Ngày nay Nhật Bản là nơi máy bán hàng dày đặc nổi tiếng nhất thế giới.

Cỗ máy nước thánh của Heron

Heron xứ Alexandria là kỹ sư, nhà toán học sống ở Ai Cập thuộc La Mã, khoảng thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Trong tác phẩm Pneumatica (về khí và áp suất), ông mô tả một thiết bị đặt ở đền thờ: người viếng thả một đồng xu qua khe, đồng xu rơi xuống một chiếc đĩa gắn với đòn bẩy. Sức nặng của đồng xu làm đĩa nghiêng, đòn bẩy kéo mở một van, nước thánh chảy ra. Khi đồng xu trượt khỏi đĩa, đòn bẩy trở về, van đóng lại.

Đây là mô tả trong sách. Chúng ta không có hiện vật còn lại để biết chắc thiết bị này từng được dùng rộng rãi hay không. Nhưng nguyên lý thì đúng là nguyên lý của máy bán hàng: đồng xu kích hoạt việc giao một lượng hàng định sẵn, không cần người bán đứng đó.

Thế kỷ 19: bưu thiếp, kẹo cao su và nhà ga

Sau Heron là một khoảng trống dài. Có những ghi chép về hộp bán thuốc lá bằng đồng xu trong quán rượu ở Anh thế kỷ 17 – 18, nhưng đó vẫn là thiết bị thủ công lẻ tẻ. Máy bán hàng thương mại chỉ thực sự xuất hiện khi có ba điều kiện: tiền xu chuẩn hoá, kỹ thuật cơ khí chính xác và những nơi đông người qua lại liên tục như nhà ga.

Đầu thập niên 1880, ở London xuất hiện máy bán bưu thiếp bằng đồng xu, thường gắn với tên Percival Everitt, người được cấp bằng sáng chế liên quan. Máy được đặt ở ga tàu, bưu cục, bán bưu thiếp, tem, giấy viết thư.

Năm 1888, một công ty kẹo cao su ở New York đặt máy bán kẹo trên các sân ga tàu điện trên cao. Khách chờ tàu bỏ một đồng xu, nhận một thanh kẹo. Sự kết hợp ấy (món nhỏ, giá rẻ, người đang chờ đợi) vẫn là công thức của máy bán hàng đến nay.

Automat: nhà hàng không có người phục vụ

Bước nhảy lớn nhất là Automat, kiểu nhà hàng mà toàn bộ món ăn được bán qua những ô cửa kính nhỏ. Ý tưởng bắt nguồn từ Đức: cuối thập niên 1890, ở Berlin đã có những quán ăn tự động dùng máy móc do các công ty Đức chế tạo.

Ở Mỹ, công ty Horn & Hardart nhập máy móc từ Đức và mở Automat đầu tiên ở Philadelphia năm 1902, rồi ở Quảng trường Thời Đại, New York năm 1912. Trải nghiệm thế này:

• Một bức tường dài gồm hàng trăm ô cửa nhỏ bằng kính, mỗi ô chứa một đĩa đồ ăn: bánh nướng, bánh mì kẹp, đậu nướng, món hầm.
• Khách bỏ đồng 5 xu (nickel) vào khe, xoay núm, cửa kính mở, lấy đĩa ra.
• Phía sau bức tường là bếp. Nhân viên thấy ô trống thì đặt đĩa mới vào ngay.
• Cà phê chảy ra từ những vòi hình đầu cá heo bằng kim loại.
• Ở giữa sảnh có quầy đổi tiền, nhân viên đổi tiền giấy thành đồng 5 xu rất nhanh và nổi tiếng là đổi không cần đếm.

Automat đặc biệt được ưa chuộng trong thời Đại suy thoái thập niên 1930: rẻ, nhanh, sạch, và người nghèo có thể ngồi cạnh người khá giả mà không ai bị phục vụ khác ai. Khi đồ ăn nhanh và cuộc sống ngoại ô phát triển, Automat suy dần. Automat cuối cùng của Horn & Hardart ở New York đóng cửa năm 1991. Viện Smithsonian lưu giữ một phần bức tường ô cửa của Automat.

Bên trong máy biết nhận tiền thế nào

Thách thức kỹ thuật lớn nhất của máy bán hàng là phân biệt tiền thật với đồ giả. Thời kỳ đầu, máy kiểm tra đồng xu bằng cơ học:

1. Kích thước và độ dày: đồng xu phải lọt đúng khe, không quá to, không quá nhỏ.
2. Trọng lượng: đồng xu nhẹ quá sẽ không đủ làm nghiêng đòn bẩy, giống nguyên lý của Heron.
3. Tính chất kim loại: nam châm giữ lại vòng đệm sắt; đồng xu bằng kim loại không nhiễm từ chạy qua một từ trường sẽ bị chậm lại theo một cách đặc trưng, máy dùng điều này để phân loại.

Máy hiện đại dùng cảm biến điện tử đo nhiều đặc tính cùng lúc, đọc được tiền giấy, và nay nhận cả thẻ và thanh toán bằng mã QR hoặc điện thoại.

Nhật Bản: đất nước của máy bán hàng

Ai từng đến Nhật đều thấy máy bán nước ở khắp nơi: góc phố, sân chùa, đường quê, cả trên núi. Theo số liệu của hiệp hội ngành máy bán hàng Nhật Bản, cả nước có cỡ bốn triệu máy bán hàng các loại vào những năm 2020, trong đó máy bán đồ uống chiếm phần lớn. Số lượng đã giảm so với đỉnh cao, nhưng mật độ vẫn thuộc hàng cao nhất thế giới.

Những lý do thường được nêu:

Ngoài đồ uống, máy ở Nhật bán cả thực phẩm, vé ăn ở quán (khách mua phiếu ở máy rồi đưa cho bếp) và nhiều thứ khác. Kiểu máy bán phiếu ăn ở quán mì là hậu duệ gần nhất của tinh thần Automat.

Máy bán hàng ở Việt Nam

Ở Việt Nam, máy bán nước tự động xuất hiện ở một số trường học, bệnh viện, văn phòng, nhà ga và khu đô thị, nhưng chưa phổ biến như ở Nhật. Lý do thường được nhắc là mạng lưới tiệm tạp hoá, quán nước vỉa hè đã quá dày, giá rẻ và mở cửa lâu, nên chỗ trống cho máy không nhiều. Trước đây việc dùng tiền giấy mệnh giá nhỏ cũng gây khó cho máy. Khi thanh toán bằng mã QR phổ biến, máy bán hàng có điều kiện thuận lợi hơn.

Góc nhìn hôm nay: máy và người bán

Lịch sử máy bán hàng cho người làm cửa hàng nhỏ mấy suy nghĩ:

• Máy bán tốt nhất những món đơn giản, giá cố định, mua nhanh. Đồ uống, kẹo, vé. Món cần tư vấn, cần chọn lựa vẫn cần người.
• Vị trí là tất cả. Từ máy kẹo trên sân ga New York đến máy nước trên đường núi Nhật, máy đặt đúng nơi người ta đang chờ hoặc đang khát.
• Người vẫn đứng sau máy. Ở Automat, bếp và người châm hàng phía sau bức tường mới là bí quyết. Máy không xoá công việc, chỉ dời nó ra sau.
• Tiệm nhỏ có thể học tinh thần "tự phục vụ có kiểm soát". Tủ mát tự lấy, bảng giá rõ, mã QR dán sẵn giúp khách quen mua nhanh vào giờ cao điểm mà chủ không cần đứng mãi ở quầy.

Ai đến New York có thể tìm đọc về Automat qua các trưng bày và sách ảnh; ai đến Nhật có thể để ý cách máy bán hàng được đặt sát nhà dân, có khi ngay trước cổng một ngôi nhà, như một "tiệm nhỏ" không người đứng bán.