Cửa hàng hợp tác Rochdale là một tiệm tạp phẩm nhỏ mở ngày 21 tháng 12 năm 1844 ở số 31 Toad Lane, thị trấn Rochdale, miền bắc nước Anh, do Hội Những người tiên phong công bằng Rochdale (Rochdale Society of Equitable Pioneers) lập ra. Chủ của tiệm chính là khách hàng: những người thợ góp vốn, cùng quản lý và chia lãi theo số tiền mỗi người đã mua. Các nguyên tắc họ đặt ra trở thành nền móng cho phong trào hợp tác xã tiêu dùng khắp thế giới.
Rochdale những năm 1840: đói, nợ và hàng pha trộn
Rochdale là thị trấn dệt ở Lancashire, giữa thời cách mạng công nghiệp. Thợ dệt làm việc nhiều giờ với đồng lương thấp, những năm 1840 lại là thời kỳ kinh tế khó khăn, thất nghiệp và giá lương thực cao, đến mức giai đoạn này được người Anh nhớ với tên "những năm bốn mươi đói khát" (Hungry Forties).
Người thợ đi mua hàng gặp ba cái khó cùng lúc:
- Hàng bị pha trộn. Bột mì trộn phấn hay bột rẻ tiền, trà pha lá khác, đường lẫn cát. Thời đó chưa có luật kiểm soát thực phẩm chặt chẽ.
- Cân đo gian lận. Cân thiếu, đong vơi là chuyện thường.
- Bị trói vào nợ. Nhiều tiệm bán chịu cho thợ rồi tính giá cao, thợ nợ nần nên không dám bỏ sang tiệm khác.
Các cuộc đình công đòi tăng lương đã thất bại. Một nhóm thợ, chịu ảnh hưởng của tư tưởng hợp tác từ Robert Owen và những người đi trước, quyết định làm khác: thay vì chỉ đòi lương, họ tự mở tiệm để đồng lương mua được nhiều hơn và sạch hơn.
Hai mươi tám người và một tiệm nhỏ
Những người sáng lập thường được nhắc là 28 người, phần lớn là thợ dệt, cùng một số nghề khác. Mỗi người góp một bảng Anh, góp dần trong nhiều tháng vì không ai có sẵn số tiền đó. Với số vốn khiêm tốn, họ thuê tầng trệt một nhà kho ở Toad Lane.
Ngày khai trương, kệ hàng rất nghèo nàn. Hàng hoá thường được kể gồm bơ, đường, bột mì, bột yến mạch và nến. Nến được bán vì tiệm mở buổi tối, sau giờ làm của thợ. Theo những chuyện được kể lại, đêm đầu tiên, một số người đứng xem từ bên kia đường và chế giễu cái tiệm của "mấy ông thợ dệt".
Nhưng tiệm sống được. Lý do đơn giản: hàng sạch, cân đúng. Ở một thị trấn mà ai cũng nghi ngờ hàng ngoài chợ, điều đó là lợi thế lớn. Hội viên tăng dần, tiệm mở rộng sang bán vải, giày, rồi lập cả xưởng xay bột, công ty dệt, thư viện và phòng đọc.
Những nguyên tắc Rochdale
Điều làm Rochdale khác những thử nghiệm hợp tác trước đó (nhiều nơi đã thử và thất bại) là một bộ quy tắc rõ ràng. Các sử gia tóm lại thành những nguyên tắc mà sau này gọi là "nguyên tắc Rochdale":
| Nguyên tắc | Nghĩa là gì trong thực tế |
|---|---|
| Thành viên mở | Ai đồng ý quy định đều được tham gia |
| Mỗi người một phiếu | Quyết định theo đầu người, không theo số vốn góp |
| Chia lãi theo lượng mua | Cuối kỳ, lãi được chia cho hội viên theo tỷ lệ số tiền họ đã mua ở tiệm (người Anh gọi là "divi") |
| Lãi trên vốn có giới hạn | Vốn góp được trả lãi ở mức cố định, không để người góp nhiều nắm quyền |
| Bán theo giá thị trường, lấy tiền mặt | Không bán phá giá, không bán chịu để tránh nợ nần |
| Hàng thật, cân đúng | Chất lượng là lời hứa cốt lõi với hội viên |
| Dành phần cho giáo dục | Một phần lãi lập thư viện, lớp học cho hội viên |
| Trung lập về chính trị và tôn giáo | Tiệm không phải nơi tranh luận phe phái |
Cách diễn đạt các nguyên tắc này khác nhau tuỳ tài liệu, vì những người tiên phong không viết chúng thành một danh sách đánh số như ta đọc hôm nay. Danh sách trên là cách tóm lại phổ biến.
"Divi": phát minh hay nhất của Rochdale
Chia lãi theo lượng mua có lẽ là ý tưởng đặc sắc nhất. Tiệm bán theo giá thị trường, không rẻ hơn tiệm khác. Nhưng cuối kỳ, phần lãi quay về túi chính người mua. Mua càng nhiều ở tiệm của mình, nhận lại càng nhiều. Với gia đình thợ, khoản "divi" cuối kỳ nhiều khi là một khoản tiết kiệm bắt buộc, dùng mua giày dép hay áo ấm mùa đông. Đây là tổ tiên của các chương trình tích điểm, hoàn tiền mà cửa hàng ngày nay dùng, chỉ khác ở chỗ tiền hoàn lại là lãi thật của chính cửa hàng, không phải chiêu khuyến mãi.
Rochdale có phải hợp tác xã đầu tiên không
Không. Trước Rochdale đã có nhiều hội hợp tác. Hội thợ dệt Fenwick ở Scotland, có từ năm 1761, thường được nêu là một trong những hội hợp tác sớm nhất được ghi nhận, từng mua chung bột yến mạch để bán cho hội viên. Cũng có hàng trăm cửa hàng hợp tác mọc lên ở Anh khoảng những năm 1820 – 1830 rồi tan rã.
Vị trí đặc biệt của Rochdale nằm ở chỗ nó sống sót và được nhân rộng nhờ bộ quy tắc rõ ràng và cách chia lãi hợp lý. Mô hình lan ra khắp nước Anh rồi sang châu Âu và các châu lục khác. Năm 1895, Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA) được thành lập ở London. Năm 1995, ICA thông qua bộ bảy nguyên tắc hợp tác xã hiện hành, vẫn mang dấu ấn rõ nét của Rochdale.
Từ Toad Lane đến hợp tác xã tiêu dùng hôm nay
Ở nhiều nước, hợp tác xã tiêu dùng trở thành một phần lớn của ngành bán lẻ. Ở Anh, phong trào hợp tác lập ra mạng lưới cửa hàng, nhà máy, ngân hàng, bảo hiểm. Ở Thuỵ Sĩ, Bắc Âu, Nhật Bản, hợp tác xã tiêu dùng vẫn là những nhà bán lẻ đáng kể. Ở Nhật, các hợp tác xã tiêu dùng nổi tiếng với hình thức đặt hàng theo nhóm hàng xóm và giao hàng tận nơi.
Ở Việt Nam, mô hình hợp tác xã mua bán từng là một phần quen thuộc của đời sống thời bao cấp, với cách tổ chức và hoàn cảnh khác hẳn Rochdale. Ngày nay cũng có các hợp tác xã thương mại, dịch vụ hoạt động theo luật hiện hành. Ai quan tâm đến cách lập và vận hành nên đọc trực tiếp Luật Hợp tác xã đang có hiệu lực và hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh nơi mình ở.
Góc nhìn hôm nay: bài học từ một tiệm vốn 28 bảng
- Lời hứa đơn giản, giữ cho bằng được. Rochdale không hứa rẻ nhất, mà hứa hàng thật, cân đúng. Một tiệm nhỏ hôm nay có thể chọn một lời hứa tương tự (rau sạch rõ nguồn, cân điện tử khách nhìn thấy) và giữ nó mỗi ngày.
- Đừng sống bằng bán chịu. Những người tiên phong bán lấy tiền mặt vì họ thấy nợ nần trói chân khách và làm tiệm chết dần. Ghi sổ cho khách quen là nét đẹp, nhưng cần hạn mức rõ.
- Chia lại cho khách quen một cách minh bạch. Không cần là hợp tác xã, tiệm vẫn có thể có chương trình tri ân đơn giản, dễ hiểu, không điều kiện rắc rối.
- Bắt đầu nhỏ cũng được. Tiệm ở Toad Lane mở với vài mặt hàng và kệ gần trống.
Toà nhà ở số 31 Toad Lane nay là Bảo tàng Những người tiên phong Rochdale (Rochdale Pioneers Museum), tái hiện tiệm thời 1844 với quầy, cân và hàng hoá. Ai đến vùng Manchester có thể đi tàu tới Rochdale để ghé. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn lịch sử hội do George Jacob Holyoake viết, một trong những tài liệu sớm và có ảnh hưởng nhất về Rochdale, dù mang giọng ca ngợi của người trong phong trào.
Câu hỏi thường gặp
Hợp tác xã Rochdale thành lập năm nào?
Hội Những người tiên phong công bằng Rochdale được lập năm 1844 và mở tiệm ngày 21/12/1844 ở số 31 Toad Lane, Rochdale, Anh. Những người sáng lập thường được nhắc là 28 người, phần lớn là thợ dệt. Mỗi người góp một bảng Anh làm vốn.
Nguyên tắc Rochdale là gì?
Đó là các quy tắc vận hành hợp tác xã do những người tiên phong ở Rochdale đặt ra: thành viên mở, mỗi người một phiếu, chia lãi theo lượng mua, lãi trên vốn có giới hạn, bán lấy tiền mặt, hàng thật cân đúng và dành phần cho giáo dục. Bộ bảy nguyên tắc hợp tác xã quốc tế hiện nay kế thừa từ đây.
Rochdale có phải hợp tác xã đầu tiên trên thế giới không?
Không. Hội thợ dệt Fenwick ở Scotland từ năm 1761 và nhiều cửa hàng hợp tác ở Anh trước đó đã có. Rochdale nổi tiếng vì là mô hình sống sót, thành công và được nhân rộng nhờ bộ nguyên tắc rõ ràng.
"Divi" trong hợp tác xã là gì?
"Divi" là cách người Anh gọi khoản lãi chia lại cho hội viên theo số tiền họ đã mua ở cửa hàng hợp tác. Mua càng nhiều thì nhận lại càng nhiều. Đây được coi là tổ tiên của các chương trình hoàn tiền, tích điểm sau này.
Bảo tàng Rochdale Pioneers ở đâu?
Bảo tàng nằm ngay trong toà nhà ở số 31 Toad Lane, thị trấn Rochdale, gần Manchester, Anh. Bảo tàng tái hiện tiệm tạp phẩm năm 1844 và kể lịch sử phong trào hợp tác. Nên xem giờ mở cửa trên trang chính thức trước khi đến.