Cửa hàng tiện lợi hiện đại ra đời năm 1927 ở Dallas, bang Texas, Mỹ, từ một quầy bán nước đá của công ty Southland Ice. Một nhân viên quầy đá bắt đầu bán thêm sữa, trứng, bánh mì cho người dân quanh đó vào buổi tối và Chủ nhật, khi các tiệm tạp phẩm đã đóng cửa. Mô hình "bán ít món cần gấp, mở cửa lâu, ở ngay gần nhà" ấy lan khắp nước Mỹ, rồi sang Nhật Bản từ năm 1974 và trở thành kiểu cửa hàng quen thuộc ở khắp châu Á.
Vì sao lại là quầy bán đá
Trước khi tủ lạnh điện phổ biến trong các gia đình, người Mỹ giữ đồ ăn bằng thùng đá. Nước đá được sản xuất ở các nhà máy, bán lẻ tại các quầy đá (ice dock), nơi người ta tới mua từng khối mang về. Mùa hè ở Texas nóng gắt, quầy đá mở cửa từ sáng sớm tới tối muộn, cả ngày Chủ nhật, vì đá thì ngày nào cũng cần.
Thế là quầy đá có một lợi thế mà tiệm tạp phẩm không có: giờ mở cửa dài và khách ghé thường xuyên. Đó chính là hai nguyên liệu của một cửa hàng tiện lợi.
Mùa hè 1927 ở khu Oak Cliff
Câu chuyện được kể trong lịch sử của công ty: mùa hè năm 1927, John Jefferson Green, người khách quen gọi là "Uncle Johnny", quản lý một quầy đá của Southland Ice ở khu Oak Cliff, Dallas. Ông nhận thấy khách hỏi mua những món thiết yếu ngoài giờ tiệm tạp phẩm mở cửa, nên bắt đầu bày bán sữa, trứng, bánh mì ngay tại quầy.
Joe C. Thompson, một người trong ban điều hành Southland, thấy mô hình này có lời và cho áp dụng ở các quầy đá khác. Ưu điểm là chi phí thêm rất thấp: đã có mặt bằng, có người trực, có sẵn đá để giữ lạnh sữa.
Tên gọi đổi qua các thời
- Cuối thập niên 1920: nhiều cửa hàng mang tên "Tote'm", vì khách tự xách (tote) hàng về. Một số cửa hàng còn dựng cột totem trước cửa cho dễ nhận ra.
- 1946: tên "7-Eleven" được dùng, chỉ giờ mở cửa từ 7 giờ sáng tới 11 giờ đêm, một khung giờ rất dài vào thời đó.
- Đầu thập niên 1960: bắt đầu thử mở cửa 24 giờ. Chuyện thường được kể là một cửa hàng ở Austin, Texas, phải mở suốt đêm vì đông khách sau một trận bóng bầu dục của trường đại học, và sau đó giữ luôn giờ mở cửa ấy.
Những tên gọi trên được nêu để kể lịch sử của mô hình, không phải để giới thiệu một thương hiệu cụ thể.
Cửa hàng tiện lợi khác tạp hoá và siêu thị thế nào
Về hình thức, cửa hàng tiện lợi giống một siêu thị thu nhỏ. Nhưng logic kinh doanh khác hẳn:
| Tiêu chí | Siêu thị | Cửa hàng tiện lợi | Tạp hoá gia đình |
|---|---|---|---|
| Diện tích | Lớn | Nhỏ, thường vài chục tới hơn trăm mét vuông | Rất nhỏ, thường là mặt tiền nhà |
| Số mặt hàng | Hàng chục nghìn | Vài nghìn, chọn lọc kỹ | Vài trăm tới vài nghìn, tuỳ tiệm |
| Giờ mở cửa | Giờ hành chính kéo dài | Rất dài, nhiều nơi 24 giờ | Theo nếp nhà chủ |
| Giá | Thấp nhờ khối lượng lớn | Thường cao hơn siêu thị một chút | Linh hoạt, có khi cho ghi sổ |
| Khách mua gì | Mua nhiều, theo tuần | Mua ít, cần ngay | Mua lặt vặt, khách quen trong xóm |
Cửa hàng tiện lợi bán thời gian và khoảng cách, không bán giá rẻ nhất. Người ghé vào lúc 11 giờ đêm mua chai nước, hộp sữa, gói khăn giấy không cần so giá với siêu thị; họ trả thêm một chút để không phải đi xa và không phải chờ đến sáng.
Sang Nhật Bản: từ mô hình Mỹ thành konbini
Đầu thập niên 1970, ngành bán lẻ Nhật Bản đứng trước một bài toán: các tiệm nhỏ gia đình đang yếu dần trước siêu thị lớn, trong khi luật thời đó hạn chế việc mở siêu thị lớn để bảo vệ tiệm nhỏ. Một tập đoàn bán lẻ Nhật ký hợp đồng cấp phép mô hình cửa hàng tiện lợi của Mỹ, và cửa hàng đầu tiên mở tháng 5 năm 1974 ở khu Toyosu, Tokyo. Đặc biệt, cửa hàng đầu tiên đó vốn là một tiệm bán rượu của gia đình, được chuyển đổi sang mô hình mới.
Từ đây, người Nhật biến đổi mô hình rất nhiều: giao hàng nhiều lần mỗi ngày với lượng nhỏ, quản lý từng mặt hàng bằng dữ liệu bán hàng, bán cơm hộp, cơm nắm làm mới trong ngày, nhận thanh toán hoá đơn, gửi hàng. Đến đầu thập niên 1990, công ty Nhật quay lại cứu và rồi nắm quyền kiểm soát chính công ty mẹ ở Mỹ đang gặp khó khăn tài chính. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi "trò giỏi hơn thầy" rõ ràng trong lịch sử bán lẻ.
Những đặc trưng riêng của konbini Nhật (đồ ăn, dịch vụ hành chính, văn hoá đi konbini) là một đề tài lớn, đáng một bài riêng trong mục các kiểu quán trên thế giới.
Ba trụ cột của một cửa hàng tiện lợi
Dù ở Dallas năm 1927 hay ở một con phố Việt Nam hôm nay, mô hình đứng trên ba trụ:
- Vị trí. Gần nơi ở, gần trường, gần bến xe, góc ngã tư. Khoảng cách đi bộ vài phút là lợi thế quyết định.
- Giờ mở cửa. Mở khi người khác đóng. Đây là thứ quầy đá Southland có sẵn từ đầu.
- Danh mục hàng chọn lọc. Không bán mọi thứ, chỉ bán thứ người ta cần gấp hoặc tiện tay: nước uống, sữa, đồ ăn nhanh, đồ vệ sinh cá nhân, thẻ điện thoại. Kệ nhỏ nên mỗi món phải "chạy", món nào bán chậm bị thay.
Chính trụ thứ ba làm nên sức mạnh dữ liệu của các chuỗi lớn: kệ ít chỗ buộc người ta phải đo kỹ món nào bán được, vào giờ nào, ở khu nào.
Cửa hàng tiện lợi ở Việt Nam
Ở Việt Nam, cửa hàng tiện lợi kiểu chuỗi xuất hiện rải rác từ những năm 2000 và tăng mạnh ở TP.HCM, Hà Nội từ thập niên 2010, cả chuỗi trong nước lẫn chuỗi nước ngoài. Chúng cạnh tranh trực tiếp với một mạng lưới rất dày đặc sẵn có: tiệm tạp hoá gia đình ở gần như mọi đầu hẻm, đầu ngõ.
Điều thú vị là tạp hoá Việt Nam từ lâu đã có hai trong ba trụ cột: vị trí sát nhà và giờ mở cửa theo nếp nhà chủ, nhiều nơi mở từ sáng sớm đến khuya. Cái mà chuỗi tiện lợi mang thêm là kệ tự chọn, máy lạnh, đồ ăn chế biến sẵn, chỗ ngồi và giá niêm yết rõ. Cái mà tạp hoá giữ được là quen biết, ghi sổ, giao hàng tận nhà bằng một cuộc gọi.
Góc nhìn hôm nay: tiệm nhỏ học được gì
Câu chuyện quầy đá Dallas cho người mở tiệm nhỏ mấy gợi ý cụ thể:
- Nhìn khách hỏi gì mà mình không có. "Uncle Johnny" bắt đầu từ chính câu hỏi của khách. Ghi lại những món khách hỏi mua trong một tuần là cách đơn giản để chọn thêm hàng.
- Giờ mở cửa là một loại hàng. Nếu xóm có nhiều người đi làm về muộn, mở thêm một giờ buổi tối có thể đáng hơn giảm giá.
- Kệ ít thì chọn kỹ. Món bán chậm chiếm chỗ của món bán nhanh. Định kỳ rà lại và thay món không chạy.
- Đừng cạnh tranh bằng giá với siêu thị. Cửa hàng tiện lợi sống được dù giá cao hơn, vì nó bán sự gần và sự nhanh.
Người muốn đọc thêm về cách người Nhật biến đổi mô hình này có thể tìm các nghiên cứu về hệ thống quản lý bán hàng và phân phối của ngành konbini, vốn được nhiều trường kinh doanh dùng làm tình huống học tập.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng tiện lợi đầu tiên ra đời ở đâu?
Cửa hàng tiện lợi hiện đại thường được coi là ra đời năm 1927 ở Dallas, Texas, Mỹ. Nó bắt đầu từ một quầy bán nước đá của công ty Southland Ice bán thêm sữa, trứng, bánh mì ngoài giờ các tiệm khác mở cửa. Mô hình này sau đó lan ra khắp nước Mỹ.
Vì sao có tên 7-Eleven?
Cái tên được dùng từ năm 1946 để chỉ giờ mở cửa từ 7 giờ sáng tới 11 giờ đêm. Khung giờ ấy rất dài so với các cửa hàng thời đó. Từ thập niên 1960, nhiều cửa hàng chuyển sang mở 24 giờ.
Cửa hàng tiện lợi đầu tiên ở Nhật mở năm nào?
Cửa hàng tiện lợi theo mô hình cấp phép từ Mỹ mở lần đầu ở Nhật vào tháng 5 năm 1974, tại khu Toyosu, Tokyo. Người Nhật sau đó phát triển mô hình theo cách riêng với cơm hộp, giao hàng nhiều lần mỗi ngày và nhiều dịch vụ. Konbini là cách người Nhật gọi tắt cửa hàng tiện lợi.
Cửa hàng tiện lợi khác tạp hoá thế nào?
Cửa hàng tiện lợi thường thuộc chuỗi, có kệ tự chọn, giá niêm yết, giờ mở cửa rất dài và danh mục hàng chọn lọc theo dữ liệu bán hàng. Tạp hoá gia đình linh hoạt hơn, quen khách, có thể cho ghi sổ và giao hàng tận nhà. Hai mô hình cùng dựa vào lợi thế gần nhà.
Vì sao hàng ở cửa hàng tiện lợi thường đắt hơn siêu thị?
Cửa hàng tiện lợi có diện tích nhỏ, mua hàng với số lượng ít hơn, mở cửa nhiều giờ nên chi phí trên mỗi món cao hơn. Khách trả thêm cho sự gần và nhanh, không phải cho món hàng. Đó là lý do mô hình vẫn sống được dù không rẻ nhất.